...ég get bara dælt fyrir þúsundkall...

barbara carrera - a poem

2012-01-28T20:26:00.003Z

af hverju ertu svona dökkhærð, barbara carrera?

hver gerði þig svona fallega og kynæsandi?

ég skal lofa að hætta að hugsa um þig og gúggla þig

ef þú hittir mig einu sinni

(fyrir utan hugann)

og útskýrir málið fyrir mér

þú ert bond-stelpan mín að eilífu og engin kemst nálægt þér í fegurð og þokka, og illsku

svo málarðu flottar myndir

en áttu nokkuð ennþá heima í Nicaragua?

langar að koma þangað og hitta þig og tala um sean connery

svo ætla ég að kyssa þig

Gamla fiskakarið í Hafnarfirði II

2012-01-03T17:04:00.002Z

Þeir sem iðrast einskis eru sýkópatar, en þeir sem segjast ekki sjá eftir neinu eru lygarar

2011-12-29T22:17:00.002Z

Gamla fiskakarið í Hafnarfirði

2011-12-22T20:29:00.000Z

hnoðaleiraoglita

2011-12-21T20:39:00.001Z

kannski eru þeir ágætir, og jafnvel meira en það?

2011-12-18T22:49:00.002Z

Lita

2011-12-15T22:40:00.003Z

"Ég vona að þú breytist."

2011-12-05T22:12:00.003Z

Sunna Dögg Scheving (20) er sár út í pabba sinn, Magnús Scheving (43):

PABBI, ÉG ER EKKI SÁTT VIÐ ÞIG!

Söknuður!

Sunna Dögg Scheving, dóttir Latabæjarkóngsins Magnúsar Scheving, er ekki sátt við pabba sinn. Hún segir hann lítið sem ekkert hafa sinnt sér. Hún hafi upplifað mikla höfnun því henni finnist eins og pabbi sinn líti á hana sem leyndarmál sem enginn megi vita af. Sunna segir Séð og Heyrt sögu sína.

Faðerni! „Ég viðurkenni að ég er ekki sátt við pabba minn. Og ég hef upplifað ýmislegt í gegnum árin og er tilbúin að segja öllum sannleikann,“ segir Sunna sem er verulega heyrnarskert.

„Ég fæddist með eðlilega heyrn en fékk heilabólgu aðeins fimmtán mánaða gömul og við það missti ég nánast alla heyrn.“

Sunna varð fyrir misnotkun í skóla í æsku og það hefur sett sitt mark á hana, eins og gefur að skilja, og hún hefur dvalið á meðferðarheimilum. Sunna flutti til Íslands í maí eftir þriggja ára dvöl í Svíþjóð.

„Ég bjó á meðferðarheimilinu Finspång frá maí 2005, var þar í tvö ár. Þá flúði ég úr meðferðinni, því líðan mín þar var slæm, og hélt til hjá vinkonu minni í Gautaborg. Ég varð ástfangin af strák sem heitir Ervin Dautovski og við byrjuðum að vera saman í ársbyrjun 2008. Síðan varð ég ófrísk og á að eiga um áramótin. Samband okkar Ervins entist hins vegar ekki, því miður.“

Viðbrögð pabba slæm

Í kjölfar þeirra tíðinda að Sunna væri ófrísk, vildi mamma hennar, Halldóra Blöndal, að hún flytti heim til Íslands.

„Hún vill vera til staðar fyrir mig, hefur alltaf viljað það, og hún tók tíðindunum vel,“ segir Sunna. Hún mætti ekki eins hlýju viðmóti þegar hún hringdi heim til pabba síns og sagði tíðindin. „Þegar ég hringdi heim til pabba svaraði Ragnheiður, eiginkona hans. Ég bað hana að láta pabba vita að hann væri að verða afi.“

Viðbrögð Magnúsar voru hins vegar ekki þau sem Sunna bjóst við.

„Pabbi hringdi til mömmu kvöldið eftir og hann var brjálaður út í hana og ásakaði mig fyrir að hafa hringt heim til sín. Mér var sagt að ég hefði ekki leyfi til að hringja í hann lengur. Þannig tók nú pabbi minn þeim tíðindum að hann væri að verða afi.“

Sunna Dögg segir að þegar hún hafi verið yngri hafi hún hafi ekki mátt hitta börn Magnúsar og Ragnheiðar, Sylvíu og Kristófer – systkini sín.

„Ég fékk aldrei leyfi til að hitta systkini mín, börnin hans Magnúsar. Eitt sinn hitti ég þau út í búð en þá sagði Ragnheiður við börnin sín að ég væri bara frænka þeirra, en ekki mjög mikið skyld þeim. Ég var mjög sár yfir þessari lygi sem ég hef í raun þurft að búa við síðan ég var ung,“ segir Sunna og bætir við að ástandið í dag sé óbreytt.

„Ég fékk aldrei tækifæri til að kynnast þeim og veit ekki hvernig þau líta út í dag.“

Sunna segir unglingsárin hafa verið sér sérlega erfið.

„Ég fékk oft reiðiköst vegna pabba og mamma þurfti að þrauka með mér í gegnum þetta tímabil, hún barðist mér við hlið, gerði allt sem í hennar valdi stóð. Hún hjálpaði mér með því að senda mig í meðferð, oftar en einu sinni. En engin þeirra hjálpaði.
Á meðan á þessu erfiðu unglingsárum stóð, sendi pabbi mér bara jóla- og afmælisgjafir - óskaði mér til hamingju með afmælið en gaf mér aldrei tækifæri til þess að kynnast börnunum sínum.“

Óvelkomin í fjölskyldu pabba

Sunna upplifði höfnun og skömm, fannst hún vera óvelkomin, leyndarmál sem ekki mætti segja frá.

„Þegar ég fékk gjafir frá pabba, fannst mér eins og ég væri leyndarmál, sem hann vildi ekki að neinn vissi af. Fékk það á tilfinninguna að með gjöfunum vonaðist hann til að ég myndi þegja og ekki segja frá hvernig hann kemur fram við mig. Ég hef aldrei fengið neina skýringu á því hvers vegna þetta var svona og er svona enn.“

Sunna segir álagið á mömmu sinni hafa verið gríðarlega mikið í gegnum tíðina.

„Mamma var mjög þreytt og nánast buguð að þurfa að glíma alein við þessi vandamál, á meðan pabbi minn gerði svo til ekkert. En líðan mín í dag er mjög góð eftir alla hjálpina frá mömmu og ég fæ henni seint fullþakkað,“ segir Sunna sem býr nú hjá mömmu sinni.

„Hún styður mig að öllu leyti, hefur gert það á meðgöngunni og ætlar að styðja mig með fæðinguna og eftir hana. Mamma hlakkar til að verða amma. Hins vegar er leiðinlegt og sárt að pabbi skuli hundsa mig. Satt að segja þá hitti ég hann aðeins einu sinni eða tvisvar á ári,“ segir Sunna Dögg sem langar að kynnast pabba sínum.

„Ósk mín hefur alltaf verið sú að fá að kynnast pabba mínum miklu betur, að ég verði boðin velkomin í fjölskylduna hans, en ég hef ekki verið velkomin þar.“

Spurningunum sem Sunna spyr er ekki auðvelt að svara.

„Hvers vegna getur pabbi ekki viðurkennt að ég er dóttir hans? Er hann að forðast eitthvað? Hann á að vera stoltur af mér!“

Sunna segist hafa reynt margoft að hafa samband við pabba sinn, en að viðtökurnar hafi ávallt verið þær sömu.

„Þegar ég var unglingur hringdi ég oft í hann og bað hann um að hitta mig. Svar hans var og hefur alltaf verið það sama: „Ég hringi í þig fljótlega.“

En það hefur hann ekki gert. Ég er þreytt á að hafa samband við hann þegar hann vill aldrei hitta mig.“

Má ekki hitta systkini sín

Og Sunna heldur áfram að spyrja spurninga. Hún vill fá svör en fær engin.

„Er hann að fela sig eitthvað? Er það vegna þess að ég er heyrnarlaus? Ég er dóttir
hans og ég vil hitta systkini mín. Ég á rétt á því. Ég bíð enn þá eftir sannleikanum. Mér finnst þetta svo erfitt og leiðinlegt. Mig hefur oft langað að heimsækja hann og systkini mín, en ég má það ekki.“

Sunna á fleiri systkini en börn Magnúsar og Ragnheiðar.

„Mamma eignaðist tvö önnur börn. Þau eru yngri en ég; heita Hanna Ósk og Steinar Frank. Þau fá að hitta pabba sinn reglulega, eins og eðlilegt er. Ég var afbrýðisöm út í þau þegar ég var yngri vegna þessa.“

Nú eru um þrír mánuðir þangað til Sunna tekst á við nýtt hlutverk í lífinu – það mikilvægasta – foreldrahlutverkið.

„Bráðum eignast ég mitt eigið barn – ég hlakka mikið til og ég veit að ég mun vera hamingjusöm með barnið mitt. Ég þakka mömmu fyrir baráttu hennar fyrir velferð minni í gegnum alla erfiðleika mína. Eitt sem ég get sagt við mömmu mína er: Takk, mamma mín, þú ert besta mamma í heiminum.

En við pabba vil ég segja þetta að lokum: Pabbi, ég er ekki sátt við þig. Ég vil að þú breytir sjálfum þér og gefir þér tækifæri til að kynnast dóttur þinni betur og bjóðir mig velkomna inn í fjölskyldulífið þitt. Ég vona að þú breytist.“

TEXTI: SVANUR MÁR SNORRASON

Leiðari Eiríks Jónssonar sem hann birti aldrei á dv.is

2011-11-29T23:57:00.002Z

Hér á eftir fer eini leiðarinn sem Eiríkur Jónsson skrifaði í Séð & Heyrt án þess að birta á bloggi sínu á dv.is, þ.e.a.s. eftir að hann hóf að skrifa þar. Hvers vegna þessi birtist ekki er e.t.v. hulin ráðgáta - e.t.v. ekki. En góður er leiðarinn.

SAMHENGI HLUTANNA!

Eftir erfiðan dag í vinnunni og svolítinn skammt af sjálfsvorkunn er fátt betra eða skynsamlegra en að sjá hlutina í stærra samhengi.

Eftir allar fréttirnar um atvinnuleysið hér á landi, verðhækkanirnar og fjármálasukk útrásarvíkinga er gott að ferðast í huganum og staðsetja sjálfan sig í afrísku þorpi þar sem ekkert er um rennandi vatn og hungursneið og dauði virðist alltumlykjandi. Þar sem mæður horfa upp á börnin sín vitstola af sulti og geta ekkert að gert til að koma í veg fyrir að þau deyi í örmum sínum.

Ef það dugar ekki til að ná áttum er gott að taka hugarflug til Afganistan og horfa á konu kaghýdda og svo grafna upp að hálsi og grýtta til bana vegna ákæru um hórdóm.

Svo er hægt að sjá fyrir sér lítil börn í þrælavinnu og velta því um leið fyrir sér hvort það geti virkilega verið satt að allir fæðist jafnir inn í þennan heim.

Það er margt að í íslensku samfélagi en þar er líka margt gott að finna. Það skynjum við einna best með því að taka áðurnefnt hugarflug og hugsa um hversu mikið óréttlæti og hversu mikla vanlíðan er víða að finna í heiminum.

Þegar hlutirnir eru skoðaðir í stærra samhengi er ekki ólíklegt að við getum prísað okkur sæl að búa hér á landi, þrátt fyrir ónýta stjórnmálamenn, siðlausa bankadólga og skringilegt veðurfar.

Eiríkur Jónsson

(Séð & Heyrt, 2010, 38. tbl.)

Ella

2011-11-27T21:09:00.002Z

Eir-kvót 17

2011-11-18T21:23:00.003Z

Mundi allt í einu eftir þessu Eir-kvóti - og þá er auðvitað skellt í færslu ...

"Over my dead body."

Eir í símtali við vinkonu fyrrum fegurðardrottningar sem var að fara að giftast fótboltakappa utan af landi. Held þau séu að skilja núna og í forræðisdeilu. Fegurðardrottningin lét vinkonuna hringja í Eir og bjóða honum að fá leyfi til að senda ljósmyndara og taka myndir annaðhvort í kirkjunni eða fyrir utan, eða bæði, gegn greiðslu. "Over my dead body," var svarið sem hún fékk. Og gerði þetta svar góðan dag enn betri. Í framhaldinu tók fegurðardrottningin (og kannski fótboltakappinn) upp á því að fá einhverja gaura til að skýla verðandi fyrrum hjónunum með regnhlífum gegn ljósmyndurum - og er það ein hlægilegasta uppákoma síðari ára á Íslandi, og af nógu er af taka í þeim efnum. Góðar stundir.

Plakat b

2011-11-18T21:01:00.001Z

Plakat a

2011-11-16T20:59:00.002Z

Ekki filma

2011-11-10T19:30:00.002Z

Filma

2011-11-09T19:39:00.009Z

Sóley Stefánsdóttir

2011-10-19T08:46:00.002Z

Í(Mynd)

2011-10-14T22:10:00.001Z

Opnan sem fór næstum í ruslið. Topptúttur þótti of gróft ...

2011-10-11T20:50:00.003Z

Það var nú ekki oft sem stöðva þurfti það sem við Eiríkur Jónsson brölluðum saman, en þessi opna er eitt af fáum dæmum um það - og kannski voru þau ekki fleiri. Veit ekki hver stöðvaði birtinguna en sem betur fer bjargaðist opnan á einhvern hátt. Og hér er hún, mörgum árum eftir að hún átti að birtast í Séð & heyrt - kominn tími til. Svo er bara að finna blaðið og athuga hvað var sett í staðinn fyrir "Topptútturnar". Góðar stundir,

Svanur

Ég starði. Tók pokann en gleymdi kvittuninni. Stúlkan kallaði ekki á eftir mér. Ég hafði vonast til þess.

2011-10-10T23:05:00.002Z

Húsið hennar Ellu

2011-09-17T23:11:00.002Z

Þetta flotta hús gerði dóttir mín fallega, Elísa Rún - hún er æði :)

Kvöldflug: Samtal

2011-08-22T00:12:00.008Z

S: Hæ. Sendi ég þér póstinn frá kjörklefakúkaranum?

H: Já, mig minnir það. Ertu ekki að meina reiðilesturinn og hótanapistilinn sem hún sendi þér? Ég minnist þess að hafa lesið það, þetta var gott flipp hjá stúlkunni.

S: Já, nokkuð sérstök hugmynd, sem var svo framkvæmd. Hún hefði bara átt að koma opinberlega fram og segja með nokkru þjósti: "Ég er Kjörklefakúkarinn með stóru kái!"

H: Þarna hittir þú naglann á höfuðið. En ég er að flýta mér og verð því að slíta samtalinu núna. Vona að þú fyrirgefir mér það - ég þarf að ná kvöldfluginu.

S: Auðvitað fyrirgef ég þér það, enda ekkert að fyrirgefa. Alltaf gaman að eiga við þig samtal. Ég þarf líka að fara að versla í matinn.

Gott samtal - Kaldar ljóstýrur

2011-08-17T23:35:00.004Z

S: Ruddi hann ekki brautina með verki sínu Kaldar ljóstýrur? Kom frá Brjánslæk, get ekki munað nafnið, en hvað um það - mig minnir að bókin hafi verið fjandi góð ...

H: Mikið rétt, það var hann sem ruddi brautina. Þetta var í október '86, sömu helgi og Communards voru með konsert á útihátíðinni á Brjánslæk, Don't Leave Me This Way var blastað aftur og aftur svo að mörgum þótti nóg um, þetta var ekki ósvipað því að sjá Springsteen upp á sitt besta hér í gamla daga. Kaldar ljóstýrur varð svo að kvikmynd seinna, Hilmar Oddsson leikstýrði, ég sá myndina á frumsýningu, Björn Blöndal smellti nokkrum myndum af mér þegar ég mætti í bíóið en ég komst ekki á forsíðuna. Myndin var betri en bókin, enda Hilmir Snær í aðalhlutverkinu.

S:Já, þetta er rétt hjá þér. Leiðtogafundinum var nýlokið og Reagan og Gobbi létu taka mynd af sér saman á Hamborgarafabrikkunni með Simma og Jóa.
Raisa var að versla í Brynju og Miklagarði þennan dag. Myndin var svo sannarlega betri en bókin, þótt bókin hefði verið góð. Var ekki Margrét Vilhjálmsdóttir nakin í myndinni? Jafnvel alla myndina? Hvernig getur maður gleymt slíku? Hún hefur aldrei fengist til að fara úr fyrir framan myndavél síðan. Ég man að Vigdís Grímsdóttir lék lítið hlutverk í myndinni ásamt öðrum rithöfundi, Okunbundi Rakma, en þegar þau töluðu hljómuðu raddir Sigurðar Pálssonar og Megasar. Þá ákvörðun tók Gerður Kristný í samráði bolann Guttorm sem nú er allur.

Dynamo Bukarest

2011-08-04T23:32:00.008Z

siglt á sjálfinu

ólgusjór

enginn lyf um borð

veiðarfæri löskuð

og þú

sem heldur yfir mér fyrirlestur

um boðorðin tíu

ert sú sem ég get ekki verið án

en verð að sakna í nokkra daga í mánuði

spyrð mig

hvort ég vilji draga andann með þér

ætla að svara á morgun en segi já um leið

framundan háskaleg skemmtisigling

Sjálfshjálp listamanns

2011-07-27T00:26:00.004Z

Vanlíðan Ólafs Elíassonar

Það helltist yfir mig vanlíðan þegar ég heyrði þær fréttir að listamanninum Ólafi Elíassyni liði illa vegna frágangs við tónlistarhúsið Hörpu, sem nýverið var opnað, og var þá lítið annað en vinnusvæði.

Grátklökkur hugsaði ég: Hvernig er hægt að koma svona fram við ástsælasta son Íslands sem hefur fórnað sér fyrir þjóðina og tekið næstum ekkert fyrir?

Mér brá þegar ég staðnæmdist við orð Ólafs í viðtali vegna opnunarinnar að hann þyrfti líklega að veita sjálfum sér meðferð! Ég hugsaði með mér að nú væri þjóðin komin á botninn. Sjálfur Ólafur Elíasson kominn að því að bugast vegna plebbaskapar Íslendinga, sem er landlægur.

Auðvitað lá ekkert á að opna Hörpu - hana átti að opna þegar hún var tilbúin að utan sem innan; að innan þjónar húsið tilgangi sínum - en að utan er hún listaverk á heimsmælikvarða, þegar hún er tilbúin! Útlit slíkra húsa skiptir höfuðmáli og að sá sem á mestan þátt í útlitinu fái viðurkenningu og athygli. Húsið er ekki tilbúið fyrr en búið er að láta mikilvægt fólk í útlöndum vita og listamaðurinn leggi blessun sína yfir verklokin - klippi á borða með íslensku þjóðinni.

En var hlustað á Ólaf? Ónei - húsið var opnað hálfklárað og ég vorkenndi Ólafi að þurfa að pína sig á opnunina og líta draslið augum. Kampavínið hefur líklega smakkast skringilega.

En það var ljós í myrkrinu: Ólafur hefur líklega glaðst yfir því að hitta manninn á bakvið húsið, Björgólf eldri, og ekki hefur það skemmt fyrir að þiggja þétt handtak frá Árna Johnsen - þetta hefur líklega bjargað því sem hægt var að bjarga þetta súra opnunarkvöld.

Áfall Ólafs Elíassonar er mikið og framundan er sjálfshjálpin og langar mig til að gefa honum ráð: Ólafur, ekki bugast - þú munt getað haldið áfram að búa til ódauðleg listaverk á borð við glerhjúpinn í Hörpu - svona ferðu að:

Þú færð lánaðan glæsilegan vinnugalla (ég á kunningja sem á fataverslun, og við köllum þetta bara vinnugalla) og stórkostleg gleraugu eftir heimsfrægan hönnuð að eigin vali (ég á vin sem á gleraugnaverslun) og að sjálfsögðu þarftu ekkert að greiða fyrir. Síðan flyturðu inn nokkra Kínverja (þeir hafa nú gott af því að komast af hrísgrjónaökrunum) og verkstýrir þeim og klárar verkið eins og þér sæmir. Hver og einn Kínverjinn fær svo að launum þakklæti þitt og eitthvað gómsætt úr Kolaportinu áður en gámurinn verður innsiglaður að nýju.

Þegar verkinu er lokið verður að nýju blásið til opnunar þar sem þú og þitt verk verður í aðalhlutverki - þá sér fólk loksins hversu mikilvægt verkið er fyrir sárþjáð íslenskt samfélag og hversu mikill listamaður þú ert - loksins, loksins.

Að lokum segi ég við þig Ólafur: Ekki eyða orðum á ómerkilega götublaðamenn sem vilja vita hvað þú fékkst greitt fyrir verkið. Haltu áfram að vísa í klásúluna í samningi þínum og horfðu björtum augum fram á veginn. Þú munt jafna þig. Þitt framlag til samfélagsins er ómetanlegt - svo miklu meira en skitnar nokkurhundruðmilljónir.

Svanur Már Snorrason, fyrrverandi ritstjóri menningartímaritsins Séð & Heyrt

(Grein birt í Fréttatímanum 20. maí 2011)

Lagið

2011-07-03T22:56:00.001Z

TEXT

2011-06-27T00:09:00.011Z

velkominn

taktu af þér

geymdu eitthvað af þessari rigningu

vertu eins og heima hjá þér

fátt betra en að látast vera heima

hugsa annarsstaðar

við engan að sakast

sökktu þér í sófann

ég sekk ofan í hyldýpið

sem aðskilur mig frá lífinu

nóg til í ísskápnum

Upgrade Your Browser

2011-06-14T12:59:00.003Z

einvera með öðrum

án síma

loksins gott samband

Tré

2011-06-14T12:51:00.002Z

týndu af trénu óskirnar mínar
settu þær í frysti
affrystum þær er ég kem heim
þú færð eina tvær
en ég fæ þig

Eini kjalLarinn sem ég hef Átt. fínn Kjallari (smellið á greinina til að lesa hana)

2011-06-05T20:22:00.005Z

Lalli Kalli - viðtal (smellið á myndina til að lesa viðtalið)

2011-06-01T23:38:00.002Z

Margt í þessu viðtali

Þegar ég kom á sáttum á milli Bubba og Eiríks ... sagan öll.

2011-05-23T00:20:00.007Z

Þetta var í mars í fyrra. Ég var þá blaðamaður hjá Séð & Heyrt undir ritstjórn Eiríks Jónssonar. Eiríkur er margir persónuleikar, en ég fann á honum á þessum tíma að hann var í friðarhug. Umdeildur fjölmiðlamaður sem með sínum einstaka stíl hafði hrist upp í mörgum (líka samfélaginu, á hinum ýmsu miðlum) - eignast nokkra óvini, ef svo mætti segja, en einnig vini og aðdáendur.

Þekktasta opinbera deilan hans var við Bubba Morthens eftir þá frægu fyrirsögn: Bubbi fallinn!, í tímaritinu Hér & nú, árið 2005. Bubbi bar sigur úr býtum í þessu umdeilda máli sem endaði í réttarsal, og síðan þá voru litlir kærleikar á milli Bubba og Eiríks.

Ég hef einu sinni hringt í Bubba - bað hann um smá komment vegna viðtals sem ég tók við Þorstein Magnússon gítarleikara - Steina í Eik - en Bubbi sagðist einfaldlega ekki tala við Séð & Heyrt á meðan Eiríkur Jónsson væri ritstjóri þess. Þetta var kurteisislegt samtal, en ég varð fyrir smá vonbrigðum með viðbrögð Bubba, ekki síst vegna þess að ég veit að hann hefur mikið álit á Steina sem gítarleikara, og kom það glöggt fram á afmælistónleikum hans árið 2006. Svona er stundum hliðarverkun reiðinnar - ég tók það upp hjá sjálfum mér að hringja í Bubba og spyrja hann um Steina - ég bað ekki Eirík um leyfi til þess. Hliðarverkun reiði tveggja manna út í hvorn annan bitnaði sem sagt á mér, þannig lagað. Ég fór ekkert að grenja eða neitt, en varð smá fúll.

Á þessum tíma var Eiríkur í ákveðnu friðarferli - hann sagði oft: "Reiðin er sem rýtingur í eigin holdi." Og á þessum tíma, veturinn 2009-10 var hann einnig með útvarpsþátt á Kananum og þurfti stundum að hafa talsvert fyrir því að fá fólk í þáttinn, því margir óttuðust hreinlega karlinn - treystu honum ekki - héldu að hann myndi alltaf spyrja um erfið mál, snúa út úr og koma fólki í óþægilega stöðu og vera vægðarlaus, þótt fólk bæðist vægðar, vinstri hægri.

En Eiríkur var ekkert svona á þessum tíma - hann hafði mildast smám saman með árunum, þótt hann væri enn harður og graður í fréttastefnu sinni - hann vildi í blaðið fréttir sem voru ekki annars staðar, og var það fín stefna sem ég sjálfur hélt tryggð við eftir að ég tók við af Eiríki, enda var ég toppnemandi hans. En nú er ég kominn út í aðra sálma.

Þarna í marsmánuði 2010 var Eiríkur búinn að ná sáttum við Jónínu Ben og einhverja fleiri - þetta var svona friðarvor (ef mars er vor á Íslandi? Hvenær er vor á Íslandi?) Eiríks, og þá gerist það að sjálfur Bubbi verður nokkuð tíður gestur í húsi Birtíngs - hann var í ágætu sambandi við Reyni Traustason ritstjóra DV og á þeim tíma líka ritstjóra Mannlífs, en Bubbi var einmitt þá í stóru viðtali við Mannlíf og á forsíðu þess með forláta kött á herðum sínum - flott og óvenjuleg forsíða. Þar sem öll tímaritin og DV voru á sama pínulitla vinnusvæðinu (og ljósmyndarar, umbotsmenn og ég veit ekki hvað og hvað) þá fór það ekki framhjá neinum ef einhver frægur var mættur á svæðið - reyndar var þetta svo þröngt að það fór bara alls ekki á milli máli ef einhver mætti á svæðið. En Bubbi kemur og fer í nokkurn tíma - heilsar uppá Reyni og Jón Trausta og nokkra aðra, en ekki okkur á Séð & Heyrt - og Eiríkur varð alltaf hálf þögull þegar Bubbi var þarna - eins og hann vildi ekki neinn hávaða þegar Bubbi var á svæðinu, og brá sér gjarnan í rettupásu (hataði þær ekkert sérlega mikið eftir að hann fékk ofnæmi fyrir nikótínstautunum) á meðan Bubbi spígsporaði um svæðið.

En svo hélt þetta áfram og ég tók eftir því að Bubbi fór alltaf að færa sig nær og nær okkur - sjálfum gullkálfi Birtíngs - og tók að gjóa augum í átt að Eiríki og þá ekki með neinum leiðinlegum svip. Á sama tíma, eins og ég nefndi áðan, fann ég fyrir æ meiri friði í kolli Eiríks (ekki að ég hafi komið þar inn, en ég þekki nú karlinn lúmskt vel og veit hvað hann vill í blaðamennsku og stundum vissi ég nákvæmlega hvað hann var að hugsa).

Ég tók því af skarið þennan ágæta dag, 18. mars 2010, þegar Bubbi gekk framhjá okkur oftar en einu sinni og horfði í hvert sinn í átt að okkur, eða til Eiríks, og ég segi að hann hafi verið að því í von um viðbrögð - einhver viðbrögð, helst góð. En hann fékk engin frá Eiríki þótt ég fyndi það sterkt á Eiríki að hann var vel meðvitaður um Bubba og nærveru hans og sáttahugsun - já, sáttahugsun. Bubbi var í sáttahug - það sá ég eins og ránfugl sér bráð sína. Og fann að Eiríkur var líka í sáttahug þennan daginn.

Ég hallaði því mér að Eiríki (við sátum í örstuttri fjarlægð frá hvor öðrum mjög lengi) og sagði, hálfhvíslandi: "Sérðu ekki að Bubbi vill sættast við þig, sérðu ekki að hann vill tala við þig og ljúka þessum leiðindum sem hafa hangið yfir ykkur báðum í alltof mörg ár?"

Ég bætti þessu við með reiðina og rýtinginn og Eiríkur leit sem snöggvast á mig og sagði: "Þetta er satt hjá þér, þetta er rétt hjá þér." Hann stóð síðan upp og gekk í áttina að Bubba og þeir tóku strax tal saman. Ég sá hvað var að gerast - sá þessa menn horfa á hvorn annan með hundaaugum - báðir vildu frið og lausn frá reiðinni eftir langvinnt og þreytandi stríð - menn sem í raun fíluðu hvorn annan ágætlega.

Ég hóaði í þann ljósmyndara sem var mér næstur, var í húsinu, og það var öðlingurinn og snillingurinn Diddi (Sigtryggur Ari Jóhannsson) og fékk hann til að mynda samtal Bubba og Eiríks úr leyni því ég vildi ekki trufla þessa góðu stund - mynda sáttina sem ég hafði átt stóran þátt í og hafði smám saman verið að taka á sig mynd - og var nú tilbúin sáttamynd. Diddi tók nokkrar myndir en átti í erfiðleikum með vélina sína af einhverjum ástæðum. En samt fengum við eina mynd sem við töldum vera fína fyrir þetta tækifæri og sögðum við hvorn annan að myndin hefði átt að vera svona, fyrst að þessir félagar áttu í hlut. Myndin er birt með þessari grein.

Og svona er sagan á bakvið sögulegar sættir eins besta tónlistarmanns Íslands og eins besta blaðamanns Íslands.

Svanur Már Snorrason, sáttasemjari

Leiðarlok! (Takið eftir ljóðinu!)

2011-05-07T21:52:00.002Z

Þegar ég lít yfir

síðustu litsíðu lífs míns

finnst mér eins og ég hafi dansað og djúsað,

riðið og kysst

til einskis

og líður

eins og síðustu Séð og heyrt stúlkunni.

(Eftir Þórarinn Þórarinsson, Tóta. Sjá mynd).

Við eigum ekki að sitja áhrifalaus á varamannabekknum

2011-04-21T22:07:00.013Z

Mannlíf, 4. tbl. 2010, viðtal við Jón Karl Helgason.

Jón Karl Helgason er Reykvíkingur, Evrópusinni og dósent við Háskóla Íslands. Hann kennir íslensku sem annað mál og hefur rannsakað þjóðernishyggju og birtingarmyndir hennar. Í viðtalinu ræðir hann um borgarumhverfi, Ragnar í Smára og kosti þess að skoða íslenska menningu með augum aðkomumannsins.

Svanur: Þú ert fæddur og uppalinn í Reykjavík. Hverra manna ertu?

Jón Karl: Foreldrar mínir, Helgi Hákon Jónsson viðskiptafræðingur og móðir mín, Aðalheiður Birna Gunnarsdóttir, verkefnastjóri hjá Landspítalanum, eru bæði Reykvíkingar en eiga ættir að rekja í ýmsar áttir, meðal annars í Vestur-Skaftafellssýslu og til Ísafjarðar. Afi minn í föðurætt var Jón Helgason, kaupmaður í Fatabúðinni, föðuramma mín hét Klara Bramm en afi minn í móðurætt var Gunnar Halldórsson, sjómaður og síðar starfsmaður hjá Rafmagnsveitum Reykjavíkur. Hans kona var Aðalheiður Jóhannsdóttir.

Svanur: Hvað ætlaðirðu að verða þegar þú yrðir stór?

Jón Karl: Mig dreymdi snemma um að fást við ritstörf en þar hafði afi Jón líklega úrslitaáhrif. Hann kenndi mér að lesa og setja saman vísur þegar ég var fjögurra eða fimm ára gamall. Sjálfur var hann hagmæltur og átti það til að yrkja eftirminnileg tækifæriskvæði um okkur barnabörnin. Ein af fyrstu vísunum sem ég lærði utanbókar var raunar eftir hann um mig:

Gestur inn á gólf sér vatt,
geislar á ljósa hárið.
Karl er með sinn cowboy-hatt,
kominn fimmta árið.

Svanur: Hvaða bækur þótti þér vænst um í bernsku?

Jón Karl: Ég hef stundum sagt að ég tilheyri Tinna-kynslóðinni, það er að segja fyrstu kynslóð íslenskra barna sem ólst upp við umtalsvert framboð erlendra, litprentaðra teiknimyndasagna. Þar voru bækurnar hans Hergé í fyrsta sæti hjá mér. Annars varð ég fljótt alæta á bækur. Sögurnar um Alfred Hitchcock og Njósnaþrenningin eftir Robert Arthur eru sérstaklega eftirminnilegar en líka Ævintýrabækur Enid Blyton. Þessi verk voru undantekningarlítið með leynigöngum af einhverju tagi sem mér þóttu alveg sérstaklega spennandi fyrirbæri.

Svanur: Þú hefur stýrt borgargöngum og ég hef talað við fólk sem verið hefur í þeim og starfað að þeim með þér og fólkið hefur talað um hvað það fann á þér hversu borgin og borgarlandslagið er þér hugleikið. Þú hefur meðal annars pælt í götuheitum í Reykjavík og búið til kerfi um götur sem heita eftir persónum Íslendingasagna og höfundum miðaldabókmennta. Af hverju er þetta þér hugleikið?

Jón Karl: Það eru kannski margar ástæður fyrir því. Þegar ég hóf nám í bókmenntum og íslensku við Háskólann fannst mér viss fötlun felast í því að vera óbreytt borgarbarn en ekki úr sveit þar sem gullaldarbókmenntir þjóðarinnar höfðu verið skapaðar og fólk var í náttúrlegra sambandi við tungumálið en við sem ólumst upp á mölinni. Smám saman rann þó upp fyrir mér að ég væri þrátt fyrir allt alinn upp á einskonar söguslóðum. Fatabúðarhúsið, þar sem ég bjó framan af ævi, er á horni Skólavörðustígs og Njálsgötu, ég gekk eftir Njálsgötu og Bergþórugötu í Austurbæjarskólann á hverjum morgni, fram hjá Bjarnarstíg, Kárastíg og Ölgerð Egils Skallagrímssonar. Ég átti síðan bekkjarbræður sem bjuggu í Norðurmýri og stikuðu eftir Gunnarsbraut og Skarphéðinsgötu í skólann. Ég hugsaði aldrei út í merkingu þessara nafna sem krakki, hún var eiginlega of augljós til að maður gæfi henni gaum. Nánari eftirgrennslan leiddi síðan í ljós að hægt væri að lesa heilmikla merkingu inn í þessar nafngiftir, enda kom ekki ómerkari maður en Sigurður Nordal að starfi nafnanefndar Reykjavíkur á fyrri hluta 20. aldar. Í framhaldi hef ég velt fyrir mér ýmsum öðrum augljósum, ósýnilegum táknum í okkar nánasta umhverfi, þar á meðal peningaseðlum og styttum. Fyrirbæri af þessu tagi eiga sér athyglisverða sögu sem endurspeglar oft einhverjar djúpstæðari breytingar á viðhorfum, stöðu eða ímynd þjóðarinnar.

Ævisaga um listvin og kraftaverkamann

Svanur: Bókin þín um Ragnar í Smára kom út fyrir síðustu jól og var meðal annars tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Hvernig finnst þér viðtökur bókarinnar hafa verið? Hefurðu fengið einhver bein viðbrögð frá lesendum?

Jón Karl: Ég hef fengið margskonar viðbrögð, bæði frá gagnrýnendum og lesendum. Sumir ritdómar voru afar uppörvandi, aðrir síðri, eins og gengur, en mér hefur þótt vænst um að heyra nokkra gamla vini Ragnars, sem ég tek mikið mark á, hafa orð á því að þeir bæru kennsl á manninn í textanum. Sjálfur hitti ég Ragnar í Smára aðeins einu sinni á ævinni, skömmu áður en hann lést. Þá var ég nítján ára gamall Verzlunarskólanemi og hafði skrifað um Ragnar grein í skólablaðið, í og með til að vekja athygli samnemenda minna á að meðal forvera þeirra í skólanum væri þessi óeigingjarni listvinur og kraftaverkamaður. Áhugi minn á honum þá stafaði í og með af því að þeir afi Jón höfðu verið bekkjarfélagar í Verzló í kringum 1920. Amma Klara sagði mér líka af honum fjölda skemmtisagna sem gengu flestar út á að hann hefði ekki verið alveg nógu fágaður fyrir samfélag broddborgaranna í Reykjavík á sínum tíma.

Svanur: Hvernig myndi Ragnari í Smára reiða af ef hann væri í fullu fjöri í dag? Leyfir viðskipta- og menningarumhverfi samtímans mönnum eins og honum að njóta sín?

Jón Karl: Ef Ragnar væri í fullu fjöri þá væri hann vafalítið óþreytandi við að koma lífvænlegri list á framfæri við samtímann og hvetja listafólk til dáða. Ég held ekki að viðskipta- og menningarumhverfi samtímans yrðu honum fjötur um fót; það er meiri hætta á því að persónuleikar af hans tagi yrðu greindir ofvirkir á unga aldri settir á róandi lyf og fengju ekki sömu tækifæri til að njóta sín af þeim ástæðum.

Svanur: Ragnar í Smára var athafnamaður í viðskiptalífinu og menningarfrömuður í samfélagi þar sem lítið var um opinbera styrki til listalífsins. Er Ragnar algjörlega einstæður karakter? Átti hann sér hliðstæður í öðrum löndum um svipað leyti?

Jón Karl: Ragnar var vissulega einstæður persónuleiki; hrifnæmur, starfsóður, útsjónarsamur og hjálpsamur. Sjálfur sagði hann að það væri „jafnvonlaust að búa til athafnamann eða vísindamann og rithöfund eða litameistara. Náttúran ein feykir slíkum fyrirbærum inn í mannheiminn, þrælkar þau í þágu lífsins og mannkynsins, og ber á þeim alla ábyrgð.“ Aftur á móti er ekkert einsdæmi að fjársterkir aðilar taki að sér að vera bakjarlar listastarfsemi og listamanna. Fyrir því er afar löng hefð víða um heim. Margir samtímamenn hans hér á landi lögðu sig fram á þeim vettvangi, oftar en ekki í kyrrþey. Þar mætti nefna vini Ragnars á borð við Þorvald Thoroddsen, sem átti með honum smjörlíkisverksmiðjuna og fleiri fyrirtæki, Kristján Jónsson, í Kiddabúð og Sigurliða Kristjánsson, annan hluta tvíeykisins á bak við Silla & Valda búðirnar.

Svanur: Frásagnaraðferðin í bók þinni er býsna óvenjuleg. Þú sviðsetur atburðarás sem gerist á örfáum dögum en hefur með ýmsar upprifjanir og skírskotanir út fyrir sögutímann. Heimildanotkunin er líka nýstárleg, meðal annars notar þú glefsur úr sendibréfum sem efnivið í samræður fólks. Hvers vegna valdirðu að fara þessa leið við frásögnina?

Jón Karl: Fyrir því eru tvær meginástæður. Annars vegar fannst mér þessi frásagnaraðferð hæfa vel þeim heimildum sem mér fannst mestur akkur í – þær snertu flestar þau viðfangsefni sem Ragnar glímdi við á fimmta og sjötta áratugnum. Hins vegar fannst mér mikilvægt að rödd hans fengi að njóta sín í verkinu. Það er leitun að eins skemmtilegum bréfritara og hann var en eftir því sem vinir hans tjáðu mér endurómar í bréfunum sú samræðulist sem hann stundaði í sínum daglegu samskiptum við fólk. Niðurstaðan varð sú að sviðsetja efni bréfanna innan mjög þröngs tímaramma, þriggja daga í desember árið 1955. Vissulega komu þær stundir að ég efaðist um að þessi frásagnarháttur gengi upp og ég átti sannast sagna von á að fá meiri skammir frá gagnrýnendum og fræðimönnum en raunin hefur orðið, að minnsta kosti enn. En þegar upp er staðið finnst mér að ég hefði ekki getað skrifað bókina með öðrum hætti en ég gerði.

Þjóðernishyggja og Evrópusamband

Svanur: Þjóðernishyggjan er eitt af því sem þú hefur fengist við að rannsaka. Hvernig sérðu fyrir þér að íslenskt þjóðerni eigi eftir að þrífast innan vébanda ESB?

Jón Karl: Það mun ekki hafa nein áhrif á vitund okkar sem hér búum um að við séum Íslendingar þótt við verðum enn virkari þátttakendur í Evrópusambandinu en við erum nú. Danir, Ítalir, Finnar og Írar leggja jafnmikla og jafnvel meiri rækt við sögu sína, tungu og menningu nú en þeir gerðu áður en þeir gengu í Evrópusambandið. Hins vegar hefur samsetning og þjóðarímynd allra þessara þjóða verið að breytast á undanförnum árum og áratugum, og sömu sögu er að segja af okkur hér á Fróni. Þjóðernið er í stöðugri þróun og á að vera það.

Svanur: Þú ert Evrópusinni og hefur meðal annars tekið virkan þátt í samtökunum Sterkara Ísland sem beittu sér fyrir aðildarumsókn Íslands. Hverjir eru helstu kostir Evrópusambandsaðildar að þínu mati?

Jón Karl: Ég held að kostirnir séu afar margir en mikilvægast tel ég að Ísland yrði fullveðja þátttakandi í samstarfi Evrópuþjóðanna, með tilllögurétt, atkvæðisrétt og neitunarvald, í stað þess að sitja áhrifalaust á varamannabekknum, eins og nú er.

Svanur: Hvað finnst þér um þá tilhneigingu aðildarandstæðinga að beita hefðbundnum, þjóðernislegum táknum og skírskotunum í málflutningi sínum? Þurfa ESB-sinnar að gangast inn á þessa tvenndarhugsun, þ.e. að íslenskt þjóðerni og Evrópusambandsaðild séu að öllu leyti andstæður?

Jón Karl: Þeir sem eru á móti aðild okkar að Evrópusambandinu beita margháttuðum og misgóðum rökum. Mér þykir ekkert að því þótt sumir þeirra vísi til hefðbundinnar söguskoðunnar sjálfstæðisbaráttunnar eða beiti mönnum eins og Jóni Sigurðssyni fyrir vagninn. Veikleiki þessarar nálgunar að málefninu er sú að í henni felst oftast engin framtíðarsýn, heldur er fyrst og fremst verið að horfa um öxl. Það er eins og menn geri ráð fyrir því að með því að segja nei, ekki bara við hugsanlegri aðild heldur sjálfum aðildarviðræðunum, sé tryggt að allt verði líkt og var. En það er sama hvort við segjum já eða nei, þjóðfélagið hérna er alltaf að breytast og mun halda áfram að breytast til góðs eða ills. Á margan hátt hefur sumt það versta sem menn spáðu fyrr á árum að myndi gerast við inngöngu í Evrópusambandið þegar ræst. Sjávarbyggðirnar hafa verið að leggjast í eyði, atvinnuleysi hefur aukist, landbúnaðurinn á undir högg að sækja og erlendir fjárfestar eru að kaupa auðlindirnar okkar. Raunin er líka sú að við munum aldrei vita fyrir víst hvor ákvörðunin er betri, að segja já eða nei. Okkur mun aldrei gefast kostur á samanburði. Ég tel að höfuðverkefni okkar þessi árin sé að þróa hér öflugt og fjölbreytt atvinnulíf, lítilla og meðalstórra fyrirtækja, sem byggja starfsemi sína á vel menntuðu og skapandi starfsfólki og geta treyst á jafngott rekstrarumhverfi og býðst í löndunum í kringum okkur. Efling íslensks menntakerfis undanfarna tvo áratugi hefur miðað að því að búa nýjar kynslóðir Íslendinga undir að starfa í slíku umhverfi, Evrópusambandsaðild er að mínu mati mikilvægasta forsenda þess að börnin okkar og barnabörn geri það hér á landi fremur en erlendis. Það er enginn ágreiningur um að störfin sem hér um ræðir verða ekki til í íslenskum landbúnaði, sjávarútvegi, ekki einu sinni í vaktavinnu hjá erlendum stóriðjufyrirtækjum.

Svanur: Þjóðardýrlingar eru eitt af því sem þú hefur rannsakað og það vakti athygli á dögunum þegar þú nefndir Ómar Ragnarsson sem dæmi um mann sem gæti átt eftir að hljóta slíkan sess í framtíðinni. Að hvaða leyti finnst þér Ómar sambærilegur þjóðhetjum eins og Jónasi Hallgrímssyni eða Jóni Sigurðssyni?

Jón Karl: Ég var strangt tiltekið ekki að spá því að Ómar yrði þjóðardýrlingur í framtíðinni, heldur aðeins að benda á að sú ákvörðun umhverfisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, að velja afmælisdag hans sem Dag íslenskrar náttúru væri hliðstæð þeirri ákvörðun Björns Bjarnasonar, þáverandi menntamálaráðherra, að gera afmælisdag Jónasar að Degi íslenskrar tungu. Ómar á það vissulega sammerkt með ýmsum þjóðskáldum 19. aldar að yrkja upphafin „náttúruljóð“, reyndar í Sjónvarpið en ekki í Fjölni eða Ný félagsrit. Hann er alþýðuhetja og ættjarðarvinur. En hann hefur líka verið fréttamaður, uppistandari, barnakarl og rallkappi. Meginmarkmiðið með þessari athugasemd minni var að vekja athygli á að upphafning á tilteknum einstaklingum af hálfu hins opinbera og annarra er gjarnan þáttur í pólitískri baráttu hvers tíma. Dagur íslenskrar tungu er frá þessum sjónarhóli ákaflega vel heppnað dæmi um þjóðernispólitískt ritúal. Unnt er að sjá þátttöku Jóns Sigurðssonar í deilunum um Evrópusambandið í svipuðu ljósi. Þegar menn úr báðum hópum, já-fólk jafnt sem nei-fólk, vitna til orða hans málstað sínum til stuðnings er það í raun að nota hann eins og búktalaradúkku, líkt og Baldur Georgs handlék Konna.

Glöggt er gests augað

Svanur: Þú kennir útlendingum íslensku við Háskóla Íslands. Hvernig kanntu við þig í því hlutverki?

Jón Karl: Ég kann afar vel við háskólakennsluna, hún er bæði gefandi og lærdómsrík, og hefur á síðustu árum gefið mér tækifæri til að sinna fræðirannsóknum af auknum krafti, eftir að hafa sinnt þeim í frístundum með fram öðrum störfum um árabil. Reyndar kenni ég bæði útlendingum og Íslendingum; ég kenni af og til bókmenntanámskeið í námsgreininni íslensku og svo eru sumir nemendur mínir í íslensku sem annað mál íslenskir ríkisborgarar þó svo að þeir eigi sér annað móðurmál en íslensku.

Svanur: Hefurðu lært margt nýtt af fólkinu sem þú kennir íslensku og getur ólík sýn þess á okkar samfélag komið okkur innfæddum að gagni?

Jón Karl: Alveg hiklaust. Í fyrsta lagi fær maður nýja sýn á tungumálið og menningarsöguna þegar maður horfir á það með augum utanaðkomandi. Maður kemst að því að margt af því sem maður taldi vera íslensk sérkenni er í raun dæmigert fyrir mörg samfélög en líka að sumt af því sem maður gaf sér að nemendur vissu þarfnast útskýringa við. Í öðru lagi er glöggt gests augað. Ég get nefnt sem dæmi umræður sem urðu á einu námskeiði hjá mér um íslenskar fermingar, ári eða svo fyrir bankahrunið. Í ljós kom að meirihluta nemenda í bekknum, sem var samsettur af fólki frá mörgum og ólíkum löndum, hafði verið að furða sig á þeim sérkennilega farvegi sem þessi kristna manndómsvígsla hefði fallið í hér. Viðbrögð þeirra afhjúpuðu að íslenska fermingin er í rauninni hátíð efnishyggjunnar og græðginnar, þ.e.a.s. gilda sem eru algjörlega á skjön við sinn upprunalega, trúarlega tilgang. Einhverjir nemendanna, sem voru giftir Íslendingum og áttu hálfstálpuð börn, voru að brjóta heilann um hvort það væri einhver leið til að forða fjölskyldunni frá því að lenda í þessari ljótu, þversagnarkenndu gildru.

Svanur: Þú hefur fjallað um menningarlæsi í samhengi tungumálanáms, þ.e. að sá sem læri erlent mál þurfi um leið að tileinka sér alls kyns bakgrunnsþekkingu á hugtökum, tilvísunum, orðalagi og fleiru. Útskýrðu þetta aðeins nánar. Er hægt að kenna erlendum nemendum íslenskt menningarlæsi með markvissum hætti eða þurfa þeir bara að bjarga sér sjálfir?

Jón Karl: Ég held að þetta sé ekkert sérvandamál þeirra sem eru að læra íslensku sem annað mál. Menningarlæsi er nokkuð sem allir þurfa að ná tökum á, með einum eða öðrum hætti. Í almennri umræðu er gert ráð fyrir að almenningur kunni skil á sögulegum veruleika sveitasamfélagsins, fornum máltækjum og getið skilið vísanir í tiltekna bókmenntatexta eða kvikmyndir.
Í nýlegri blaðagrein um útrásarfyrirtækin líkti Guðmundur Andri þeim við Fenrisúlf, fyrir fáum misserum komu náttúruverndarsinnar fyrir níðstöng í hönd styttunnar af Jóni Sigurðssyni á Austurvelli, óafvitandi tölum við um að verið sé að draga eitthvað í dilka og tryggingafélag notar Hallgerði langbrók til að selja vöru sína. Með sama hætti vísar fólk í síðasta eða þarsíðasta áramótaskaup eða í setningar á borð við: „Inn, út, inn, inn, út. Kannast einhver við það?“ setningu sem Eggert Þorleifsson gerði ódauðlega í kvikmyndinni Með allt á hreinu.
Ég lít á það sem mitt hlutverk sem bókmenntakennara í íslensku sem annað mál að gera nemendur færa um að skilja þetta svið tungumálsins. Það er ástæða þess að ég legg á þau að lesa Eddukvæði, Íslendingasögur, Passíusálmana, þjóðsögur, kvæði Jónasar Hallgrímssonar og Sjálfstætt fólk og kynnast verkum Kjarvals, svo fáein dæmi séu tekin. Sá sem þekkir ekkert til þessa menningararfs og þess samfélags sem skapaði hann er alltaf svolítið úti á þekju, líkt og hann vanti 20% heyrn á öðru eyranu. Mér hefur virst að í raun miðist mikill hluti þessara vísana í tiltölulega fáa texta og tákn en um leið að það sé ákaflega misjafnt hve góða þekkingu við Íslendingar höfum á þeim. Stundum eru nemendur mínir að uppgötva að þeir hafi, að námi loknu, jafnvel betri þekkingu á sumum sviðum en innfæddir vinnufélagar þeirra. Og oftar en ekki eru þeir að segja mér einhverjar nýjar fréttir um þennan merkilega veruleika sem við köllum íslenska menningu. Einn nemenda minna frá Suður-Ameríku fræddi okkur til að mynda um að Guðjón Samúelsson hafi að nokkru leyti verið með hugann við hraundrangana fyrir ofan Hraun í Öxnadal þegar hann teiknaði Hallgrímskirkjuturn. Þetta sterkasta kennileiti Reykjavíkur væri því ekki bara minnisvarði um Hallgrím Pétursson heldur líka Jónas skáld Hallgrímsson. Það þóttu mér skemmtileg tíðindi.

Prósi:
Jón Karl hefur síðustu ár birt kviðlinga, blaðagreinar og smáprósa á blogsíðunni sinni, http://tjonbarl.blogspot.com. Þetta er nýjasti prósinn, saminn í Slóveníu í júní en þar var Jón Karl við rannsóknir.

Šmarna gora:

Skammt frá Ljubljana er fjall sem heitir Šmarna gora, tindur heilagrar Maríu. Fjallstopparnir eru reyndar tveir, sá austari kenndur við guðsmóðurina en þeim vestari er líkt við bálköst. Þeir standa í ríflega sjöhundruð metra hæð yfir sjávarmáli; það er eins og risavaxið kameldýr hafi skotið hnúðunum upp úr sléttunni. Ferðalangurinn hjólar í vesturátt út úr borginni, framhjá skyndibitastöðum og bílasölum og smám saman taka úthverfin við, skeggjaður bóndi situr ber að ofan í traktorssætinu og bíður þess að götuvitinn gefi honum grænt ljós, gömul þorpskirkja birtist milli íbúðarblokkanna og lengra taka við brattar, skógivaxnar hæðir. Göngufólk streymir upp og niður bratta troðninga, ræturnar flétta saman kræklóttar tær í sverðinum, finkur og sólskríkjur syngja í laufinu. Það er sól á himni en forsæla undir laufhaddinum og vindurinn kátur, ferðalangurinn er með perlur á enninu, svitinn lekur niður bakið og það er freistandi að finna lurk í skógarbotninum til að styðja sig við á leiðinni upp. Svona liti Esjan út ef Ísland væri sunnar í álfunni, þá hefðu írsku einsetumennirnir látið Papey eiga sig og reist klaustur uppi á toppi, þá stæði við Stein svolítil kapella helguð Maríu, Jesúbarninu eða heilögum Patreki og í hvert skipti sem einhver ætti leið hjá myndi hann hringja óskabjöllunni þar uppi svo undir tæki í hlíðunum. Þegar upp er komið blasir við blómleg byggð, bleikir akrar og fleiri skógivaxnar hæðir. Sava hlykkjast til austurs eins og hífaður skaparinn hafi teiknaða hana með þykkum bláum tússpenna á græna örk jarðarinnar og í suðri liggur Ljúflingsborg, í laginu eins og englarnir sem börn gera í snjóinn á haustin. Í norðri rísa kamnísku Alparnir, enn hvítfreknóttir eftir veturinn en komnir í stuttbuxur og farnir að blístra gamla sígaunaslagara.

CV: Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason er doktor í samanburðarbókmenntum frá Massachusetts-háskóla í Amherst í Bandaríkjunum. Hann vann um árabil sem dagskrárgerðarmaður hjá Ríkisútvarpinu, Rás 1, var fyrsti framkvæmdastjóri ReykjavíkurAkademíunnar, starfaði í hálft annað ár sem vefstjóri hjá Kaupþingi og var ritstjóri hjá bókaforlaginu Bjarti á árunum 2001-2006. Undanfarin fjögur ár hefur Jón Karl verið kennari á Hugvísindasviði Háskóla Íslands.
Jón Karl er giftur og á þrjú börn á aldrinum 10 til 21 árs.

Texti: Svanur Már Snorrason
Myndir: Bragi Þór Jósefsson

DRAUMALANDIÐ: VG + BESTI = MÖGULEIKI

2011-04-19T01:14:00.001Z

Íslendingar hafa alltaf verið heppnari með tónlistarmenn en stjórnmálamenn – miklu heppnari. Í gegnum tíðina höfum við átt ótrúlegan fjölda af frábæru tónlistarfólki sem hefur skapað risastóran fjársjóð sem við sækjum í aftur og aftur. Hér þarf ekki einu sinni að nefna nöfn. Það sama er ekki hægt að segja um stjórnmálamenn; það fólk sem hefur náð langt á sviði stjórnvalda í gegnum söguna á Íslandi hefur sjaldan haft mikið til málanna að leggja og skilið lítið eftir sig annað en sviðna jörð. Enda hefur það verið svo að Íslendingar þeir sem sótt hafa í stjórnmálin hafa langflestir keppst við það af mikilli hörku og útsjónarsemi að skara eld að eigin köku og árangurinn í þeirri ógöfugu íþrótt oft og tíðum verið framúrskarandi en þjóðin hefur hins vegar setið eftir með sárt ennið. Og gerir enn.

En það er alltaf von og þótt ég hafi nefnt það áðan að ekki þurfi að minnast á neinn ákveðinn tónlistarmann vegna mikils fjölda þeirra sem skarað hafa fram úr, verð ég þó að minnast á lagið Draumalandið eftir Sigfús Einarsson sem er eitt það fegursta sem Íslendingur hefur samið, eitt það fegursta sem ég hef heyrt. Í því lagi finn ég alltaf von þegar andlega ljósið er ekki nægilega sterkt. Og síðast þegar ég hlustaði á þennan íslenska gimstein fylltist ég von og fékk hugmynd varðandi íslensk stjórnmál og það fólk sem er þar.

Hún er svona:

Að Vinstri grænir og Besti flokkurinn sameini krafta sína því þarna eru á ferð einu stjórnmálaflokkarnir á Íslandi, að mínu mati verð ég að sjálfsögðu að taka fram, sem hugsa meira um hag fólksins í landinu en sinn eigin. Þeir eru báðir mistækir, brokkgengir, en vilja vel og sameinaðir myndu þeir stjórna vel. Þarna er á ferð hugsjónafólk. Vinstri grænir vilja ekki selja landið burt fyrir skjótfenginn gróða og þeir horfa til Skandinavíu og norræna velferðarkerfisins sem þar er að finna. Í Besta flokknum er að finna hugmyndaríkt og frjótt fólk sem hafnar úreltum starfsaðferðum þeirra sem voru fyrir og vilja, hafa og munu brjóta blað í sögunni varðandi hugsun stjórnmálamanna – að þeir séu í raun að vinna fyrir fólkið, vinna með því, en ekki að reyna að koma sem flestum flokksfélögum á spena eða hanga á embættum sínum eins og hundar á roði. Ég treysti þessum flokkum til að falla ekki í græðgis- og spillingargryfjuna sem flestir aðrir flokkar hafa fallið í, lítið kvartað yfir og lítið reynt að krafsa sig þaðan upp.

Lagið Draumalandið er fallegt og textinn við það, eftir Jón Trausta (sem hét reyndar Guðmundur Magnússon), er ekki síðri. Þarna er allt að finna og það held ég að Vinstri grænir og Besti flokkurinn viti best af flokkunum hér á landi. Við getum alveg gert titil þessa lags að veruleika ef við hættum að hugsa bara um okkur sjálf og förum að standa saman sem eitt og gerum þannig lífið betra og skemmtilegra eins og Séð og Heyrt gerir einmitt í viku hverri.

Ó, leyf mér þig að leiða / til landsins fjalla heiða / með sælu sumrin löng.
Þar angar blómabreiða / við blíðan fuglasöng.
Þar aðeins yndi fann ég, þar aðeins við mig kann ég,
þar batt mig tryggðarband, því þar er allt sem ann ég.
Það er mitt draumaland.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 1. tbl. 2011)

SKÓLABÚNINGAR ROKKA!

2011-04-15T23:23:00.002Z

Þegar minnst er á skólabúninga hér á landi virðast margir draga upp mynd í höfðinu á sér af breskum einkaskóla í einhverri klassískri kvikmynd. Sumir eru hrifnir af hugmyndinni, aðrir ekki, burtséð frá eigin reynslu eða upplifun, í einhverjum tilvikum að minnsta kosti eins og svo gjarnt er um okkur Íslendinga.

Ég er hrifinn af hugmyndinni um að skólabörn hér á landi klæðist skólabúningum því ég hef reynslu af hvoru tveggja; skólabúningum og „venjulegum“ fötum.

Fyrir það fyrsta er það einfaldlega mun minni vinna fyrir foreldra að sjá um skólafötin fyrir börnin þegar um er að ræða skólabúninga, og það er engin spurning um val – ekki misskilja mig, ég er hrifinn af valfrelsi og vil ekki hefta frjálsan vilja – en þetta er bara betra. Þessi föt eru til að fara í í skólann, punktur.

Allur metingur um flottustu fötin og fáránleg tískudýrkun, bæði foreldra og sumra barna (sem er afleiðing af sjúkri neyslu- og efnishyggju samfélagsins), er því fyrir bí, að minnsta kosti á meðan á skólatíma stendur.

Það er blessun.

Það fer alveg nægur tími hjá okkur blessuðu mannfólkinu í meting og stærilæti – keppnin um ekki neitt stendur sem hæst yfir þar sem fyrstu verðlaun eru tómleiki og tilgangsleysi.

Legg til að við afnemum þessa keppni.

Einn liðurinn í því væri að börn í grunnskólum landsins, jafnvel í mennta- og fjölbrautaskólum, klæddust skólabúningum. Það er mín skoðun, byggð á reynslu.

Að lokum vona ég að þið hafið það sem best á næsta ári, takk fyrir að gera lífið skemmtilegra með okkur hér á Séð og Heyrt. Gleðilegt nýtt ár.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 53. tbl., 2010, 30. des.)

KÆRI JULIAN

2011-04-13T17:12:00.001Z

Við erum jafngamlir og erum af þessari skrýtnu X-kynslóð sem hefur gert meira gott en slæmt og af slíku geta ekki margar kynslóðir státað. Langaði að senda þér smálínu – lítið bréf – og það væri gaman að fá að hitta þig einn daginn. Ég ber mikla virðingu fyrir þér.

Ég skrifa þessi orð til að hvetja þig áfram – hvetja þig eindregið til að gefast ekki upp þótt mótlætið sé mikið um þessar mundir. Það er án efa erfitt að berjast við ósýnilegan andstæðing sem og sjálfan sig en þú verður að halda áfram – og þú gerir það. Ég er viss um það.

Það sem þú hefur gert með birtingu allra þessara gagna er að sýna fram á að hið dimma og dökka vald er ekki lengur öruggt í sínu kalda skjóli. Þú ert búinn að hræða valdið en munurinn á þeim sem það hafa gert áður og þér er tíminn og tæknin. Áður var auðveldara að ná taki á andstæðingnum og fella hann án þess að það væri áberandi. Nú sér fólk æ betur að valdið ósýnilega er ekki ósigrandi, heldur frekar að komið að fótum fram því óttinn hefur læst sig um það. Valdið hefur nýtt sér óttann hjá fólki hingað til og mun reyna það svo lengi sem það getur en nú hefur taflið snúist við – og það er ekki síst þér að þakka.

Þó að á þig verði áfram ráðist máttu vita að það er ótrúlega mikill fjöldi af fólki sem er tilbúinn að koma í þinn stað – og þá meina ég ekki að fólk vilji taka þitt pláss – heldur frekar halda áfram þínu starfi verði þér það af einhverjum ástæðum ekki kleift. Því máttu treysta.

Mig langar bara í lokin að biðja þig um að fara varlega, svona stundum. Ekki láta veikleika þína verða þér að falli – renndu frekar upp eða settu öryggið á oddinn. Þú veist mætavel að ef þér verður á, verður það notað gegn þér af fullri hörku og vægðarleysi; valdið þekkir ekkert annað og veit hvað virkar. Þú veist líka hvað virkar, það sem þú ert að gera virkar, virkar vel á heiminn og mig.

Þinn
Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 52. tbl., 2010, 23. des.)

ER LÍÐA FER AÐ JÓLUM

2011-04-12T21:03:00.002Z

„Drungi í desember, dagskíman föl svo skelfing lítil er,“ syngur Raggi Bjarna í einu af fáum jólalögum sem hafa heillað mig upp úr skónum og ég nenni að hlusta á aftur og aftur, ár eftir ár, Er líða fer að jólum.

Þegar dimmasti tími ársins gengur í garð er gott að fá birtuna sem stafar frá jólunum sem eru rétt handan við hornið. Í desember vakna flestir Íslendingar og halda til vinnu eða skóla í myrkri og þegar þeir halda aftur heim á leið er myrkrið komið aftur á kreik eins og köttur í kringum skál, fulla af rjóma, eða opinn poka af rækjum. Þetta er sumum frekar þungbær tími því svona mikið myrkur með aðeins örfáar stundir dagsbirtu á sólarhring geta auðveldlega truflað sálarlífið – hvað þá ef þungar áhyggjur af jólunum og öllum þeim efnishyggjukröfum sem þeim því miður fylgja hvíla á herðum fólks.

Einmitt vegna þessa er gott að jólaljósin séu kveikt sem víðast og skreytingarnar fái gott pláss með það að markmiði að lýsa aðeins upp tilveruna í svartasta skammdeginu.
Jólin eiga að vera gleðitími og eru það í bland við áhyggjurnar; þessar sterku andstæður ljóss og skugga, birtu og svartnættis kallast hraustlega á. Jólin eiga ekki að vera tími þar sem stress og ömurleg efnishyggja ræður ríkjum – reyndar ekki heldur níska og sinnuleysi – heldur frekar hófstillt gjafmildi sem endurspeglar raunverulegt efnahagsástand fólks og kærleika; kærleikurinn er jú inntak jólanna: Það er ekkert gaman að því að kaupa þarflausa hluti fyrir peninga sem eru ekki til, enda fullkomlega tilgangs- og innihaldslaust.

Í lagatextanum sem pistillinn byrjaði á er minnst á drunga, en einnig birtu: Glóandi í gluggunum glöð ljósin víkja burtu skuggunum.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 51. tbl., 2010, 16. des.)

John Lennon - In memoriam

2011-04-10T20:50:00.003Z

Það var óvenjudimmt og þungt yfir þennan morgun í desember fyrir þrjátíu árum þegar ég, þá níu ára gutti, rölti leiðina frá Tunguvegi 1 í Hafnarfirði yfir í Víðistaðaskóla. Þó að morgnarnir í desember séu dimmir og þungir var þó sem eitthvað grúfði yfir – níðþung ský og svört. Þó að lífið léki við mig var enga gleði að finna þennan morgun og ég vissi ekki af hverju. Hafði vaknað seint, henst af stað og þegar ég gekk inn í skólastofuna var sama andrúmsloftið ríkjandi – þungt yfir. Kennarinn hvergi sjáanlegur og nemendur virtust úti að aka. Fljótlega fékk ég fréttirnar – það var búið að myrða John Lennon. Ég man það þyrmdi yfir mig og ég átti erfitt með að berjast við tárin – og dimmur morgunninn varð kolbikasvartur.

Ég man ekki hvernig bekkjarfélagar mínir tóku tíðindunum. Það virtist sem öllum væri brugðið, en svo komu frímínúturnar, það birti úti, tók að snjóa og það heyrðist hlátur á göngunum, en hann kom ekki frá mér.

Ég man þennan ömurlega morgun betur en þegar 11. september 2001 gekk í garð, mun betur en daginn þegar Kurt Cobain endaði sitt líf og jafnvel enn betur en þá daga þegar jörð hefur skolfið hvað mest hér á Íslandi. Morðið á John Lennon var svo hryllilega tilgangslaust að það tók á sig ótrúlega margar myndir af tilgangslausum morðum á andlitslausu fólki. En enginn skyldi af hverju.

Í John Lennon var að finna birtingarmyndir af svo mörgu góðu í mannfólkinu, þrátt fyrir að hann væri enginn engill. Hann var frjór, skapandi, kraftmikill, lífsglaður, jákvæður, sveiflukenndur, fyndinn og með ólíkindum hæfileikaríkur tónlistarmaður.

Þegar geðsjúklingurinn Mark David Chapman skaut John Lennon í bakið var eins og tilgangsleysið og eyðingarhvötin hefði tekið völdin þó ekki væri nema í skamma stund. Þessi skamma stund gerði dimman desembermorgun hjá níu ára gömlum dreng að morgni sem hann myndi aldrei gleyma – og aldrei skilja.

Þetta var einfaldlega eitt af þessum tilhæfulausu óhæfuverkum sem við mannfólkið gerum hvert öðru. Gjörð sem ekkert kom út úr nema sorg og minning um mann sem hafði gefið okkur svo mikið. Ég sakna hans enn þá.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 50. tbl., 2010, 9. des.)

GLEÐILEGT STJÓRNLAGAÞING

2011-04-08T14:38:00.003Z

Kosningarnar til stjórnlagaþings voru um margt merkilegar – og þá ekki síst hin dræma þátttaka almennings – en rétt um fjörutíu prósent kosningabærra Íslendinga sáu sér fært að mæta á kjörstað; sem eru vonbrigði, sér í lagi ef miðað er við tölur í Alþingis- og sveitarstjórnarkosningum, þótt vissulega hafi kosningaþátttaka okkar Íslendinga minnkað nokkuð á undanförnum árum.

En af hverju ætli svo margir hafi ákveðið að sitja heima – kosið að kjósa ekki?

Ástæðurnar eru eflaust margar og persónulegar; sumum fannst hreinlega erfitt að ætla að kjósa allt upp í tuttugu og fimm manneskjur af lista sem innihélt á sjötta hundrað manns. Öðrum fannst kostnaðurinn við þetta of mikill og þá skildu ekki allir, eða kynntu sér ekki nægilega vel, hvað var einfaldlega í gangi og hver nákvæmlega tilgangurinn með þessum kosningum væri.

Það sem sló mig þó einna mest, og ég upplifði bæði í beinum samræðum við fólk og með því að lesa greinar í blöðum og á Netinu, var hræðsluáróður. Hræðsla.

En við hvað?

Eins og að væntanlegt stjórnlagaþing myndi hrófla við fastmótuðu kerfi og stjórnarskrá og þá myndu sko slæmir hlutir og algjörlega óþarfir gerast. Já, einmitt! Hræðsla við breytingar í samfélagi sem fór nýverið á hliðina vegna vanhæfra stjórnmálamanna og spilltra fjármálamanna. Það skil ég ekki. Eða kannski geri ég það?

Þeir sem höfðu sig nefnilega mest í frammi með hræðsluáróðurinn og töluðu gjarnan niður til væntanlegs stjórnlagaþings eru flestir flokksbundnir og hræddir við breytingar; óttast kannski að missa spón úr aski sínum ef staðnað og spillt íslenskt stjórnmálalíf fær langþráða andlitslyftingu og löngu tímabæra ristilskolun.

Við sem þjóð eigum að fagna breytingum – þær geta varla stuðlað að verri hlutum en allri spillingunni og hruninu. Breytingar gera oftast lífið skemmtilegra, eins og Séð og Heyrt gerir í viku hverri.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 49. tbl., 2. desember 2010)

TÖKUM Á LEIKARASKAP

2011-04-06T23:14:00.002Z

Ég er enginn aðdáandi forsjárhyggju eða rétttrúnaðarsamfélaga og finnst oft hefðir vera lítið annað en afsakanir fyrir stöðnun; íhaldssömum og leiðinlegum skoðunum. Skemmtilegra að prófa eitthvað nýtt með umburðarlyndið að leiðarljósi, kærleikann sér við hlið og einhvern sprelligosa sem förunaut.

Einu vil ég þó láta taka hart á sem kannski þykir léttvægt í lífinu. Það er leikaraskapur í boltaíþróttunum en þeim er ég hrifinn af, enda starfaði ég lengi sem íþróttablaðamaður og skrifaði um ótal marga leiki.

Hér á landi er leikaraskapur sem betur fer nánast óþekktur. Íslendingar eru harðir í horn að taka í boltagreinum en heiðarlegir, alla vega flestir. Tuðum dálítið mikið en bellibrögð heyra til undantekninga.

En það sama er ekki hægt að segja um ýmsa af stærstu íþróttastjörnum heimsins og þá sérstaklega í vinsælustu greininni, knattspyrnu. Gleymi því aldrei þegar einn besti knattspyrnumaður heims á þeim tíma, Brasilíumaðurinn Rivaldo, kastaði sér á jörðina og greip um andlit sitt eins og hann hefði verið sleginn með gaddakylfu af snarbrjáluðum manni, þegar raunin var sú að tyrkneskur leikmaður sparkaði boltanum léttilega í hné hans, á HM 2002. Tyrkinn var rekinn út af og á þeirri stundu missti ég alla virðingu fyrir Rivaldo.

Í dag er Cristiano Ronaldo, leikmaður Real Madrid, óneitanlega einn af bestu knattspyrnumönnum heims – klárlega sá þekktasti, kannski sá vinsælasti. Hefur nánast allt – hæfileikana, hraðann, kraftinn og snerpuna – svo er hann ægilega sætur. En ég hef alltaf átt erfitt með að bera virðingu fyrir honum sem leikmanni því hann notar leikaraskap óspart, sem er eitthvað sem hann þarf ekki á að halda nema hann sé í heilagri krossferð með það að markmiði að eyðileggja sitt sólbrúna og vel gelaða orðspor.

Leikaraskapur á ekki að sjást inni á vellinum; hann er íþróttamönnum til skammar sem og íþróttinni sjálfri. Það á að refsa mönnum fyrir gróf brot og að sjálfsögðu fyrir að brúka kjaft og almennan dónaskap, en það á jafnvel að refsa enn harðar fyrir leikaraskap, enda er þetta það sem ungviðið sér nánast á hverjum degi, þökk sé Netinu, og gæti allt eins tekið sér til fyrirmyndar. Það vil ég ekki því það gerir lífið ekki skemmtilegra eins og við á Séð og Heyrt höfum að leiðarljósi.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 47. tbl., 18. nóvember 2010)

ÉG OG DAVID BOWIE

2011-04-01T20:42:00.005Z

Þegar ég varð níu eða tíu ára gamall reiddist ég Jóni bróður mínum fyrir að gefa mér ekki safnplötu með bresku hljómsveitinni Queen í afmælisgjöf. Reiddist er kannski ekki rétta orðið – mér sárnaði. Vildi ekki plötuna sem hann gaf mér – var búinn að segja honum með skýrum hætti að ég vildi plötuna með Queen.

Vá, þvílíkur frekjukrakki, gætu lesendur nú hugsað, og kannski var ég frekur og tilætlunarsamur. En Jóni bróður gat ekki verið meira sama. Hann vildi gefa litla bróður sínum gott tónlistarlegt uppeldi – og í gegnum hann hafði ég, smápattinn, hlustað mikið á Bítlana og John Lennon, Genesis og fleiri góða. Á þessum tímapunkti fannst honum að ég þyrfti að auka fjölbreytnina í tónlistarvali og í afmælisgjöf gaf hann mér safnplötu með David Bowie, tónlistarmanni sem ég hafði varla heyrt minnst á og aldrei hlustað á.

Eftir að afmælinu lauk og ég hafði jafnað mig á vonbrigðunum ákvað ég nú að prófa að hlusta á þennan David Bowie, og síðan þá hefur hann verið mitt tónlistarlega leiðarljós í lífinu – þarna í þessum granna manni fann ég allt sem ég var að leita að. Hef síðan þá hlustað á ótal tónlistarmenn og hljómsveitir í flestum geirum en enginn hefur staðið David Bowie snúning, þótt ýmsir hafi komist þar nærri, enda er Bowie einn áhrifamesti og fjölhæfasti tónlistarmaður sögunnar.

Gjöfin sem Jón bróðir gaf mér olli mér miklum vonbrigðum en snerist upp í gleði sem sér ekki enn fyrir endann á. Lífið getur nefnilega stundum orðið áhugaverðara við að fá ekki það sem maður vill, heldur eitthvað allt annað. Og jafni maður sig á frekjukastinu er allt eins víst að við manni blasi nýr og skemmtilegri heimur, svona eins og Séð og Heyrt kappkostar að skapa í hverri viku.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 45. tbl., 4. nóvember 2010)

VINUR Í RAUN

2011-03-31T21:03:00.004Z

Að vera vinur í raun er ekki klisja, heldur er vinátta eitt það dýrmætasta sem einstaklingur getur öðlast; sönn vinátta annars eða annarra fylgir manni í gegnum allt lífið og gæðir það meiri dýpt og tilgangi.

Það er ekki hægt að kaupa sanna vináttu, sama hversu mikið fé er í boði – það vita allir sem hafa kynnst sannri vináttu.

Og vináttan er dýrmætust þegar erfiðleikar steðja að, hvort sem um ræðir á barnsaldri, unglingsaldri eða á fullorðinsárum. Og þá skiptir ekki máli hver vandinn er; sannur vinur yfirgefur ekki vin sinn í raun – svoleiðis gera sannir vinir bara alls ekki.

Erfiðleikarnir sem ég minntist á eru prófsteinn sannrar, raunverulegrar vináttu. Þegar eitthvað bjátar á kemur í ljós hver er sannur vinur í raun og hver ekki – það hef ég í það minnsta reynt og margir aðrir sem ég þekki vel. Sumir átta sig nefnilega ekki á því að það er mikill munur á sannri vináttu og kunningsskap, sem er alls ekkert slæmur, en einfaldlega langt frá því að vera alvöruvinátta. Hins vegar getur kunningsskapur snúist upp í sanna vináttu, sem betur fer. Og vinátta getur líka, því miður, eyðilagst af ýmsum völdum.

En ég segi hiklaust: Aldrei að afskrifa vin þinn. Vinir rífast og slást, talast ekki við í langan tíma og hugsa oft hvor öðrum þegjandi þörfina. Svo líður tíminn og þoka gleymskunnar færist yfir og afmáir deilumálin sem voru í raun aldrei neitt neitt. Svo næst þegar vinirnir sem voru að rífast hittast eftir langan tíma er eins og ekkert hafi ískorist og tíminn staðið kyrr; andartakið verður nútíð, framtíð og fortíð í einni svipan.

Vinátta er djúp og kemst aldrei í tísku og fer heldur aldrei úr tísku. Vinátta er.

Vinir hvorki velja hvor annan né yfirgefa hvor annan; djúp vinátta er tengsl sem verða ekki rofin, og gera lífið skemmtilegra, eins og við hér á Séð og Heyrt kappkostum að gera nú sem aldrei fyrr.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 44. tbl., 28. október 2010)

ER BOB DYLAN EINHVERFUR?

2011-03-23T23:03:00.002Z

Las viðtal við leikstjórann Friðrik Þór Friðriksson, sem slegið hefur í gegn á nýjan leik hérlendis sem erlendis með kvikmyndinni Mömmu Gógó og heimildarmyndinni Sólskinsdrengnum, þar sem umfjöllunarefnið er einhverfa.

Í áðurnefndu viðtali vill Friðrik Þór meina að mesti skákmaður allra tíma, ásamt Garry Kasparov, Bobby Fischer, hafi verið einhverfur. Hann nefndi einnig tónlistarmanninn Bob Dylan; að ýmislegt í fari hans bendi til einhverfu.

Hvað ætli hefði gerst hefðu þessir tveir risar á sínu sviði fengið greiningu og meðferð á ungaaldri? Hvernig persónuleikar hefðu þeir orðið? Gaman að velta því fyrir sér.

Ekki misskilja mig, framfarir í læknavísindum eru hið besta mál, en það er mitt mat að við eigum að fara varlega í greiningum á ungum börnum og leyfa persónuleikum þeirra að þróast og þroskast þótt þeir séu kannski aðeins öðruvísi eða sérstakari en þeir sem normin best fylla. Við eigum að hugsa málið vandlega áður en börn eru sett á lyf.

Það er ánægjulegt að fylgjast með sögunni af drengnum í heimildarmynd Friðriks Þórs – hvernig hann tekur framförum, og frábært að þeir sem eru virkilega mjög einhverfir, en eru ekki einungis með einkenni einhverfu, fái þá hjálp sem þeir eiga skilið og auðgar líf þeirra.

En ekki hefði ég viljað að Bob Dylan hefði verið öðruvísi en hann er. Þá væru kannski lög eins og Stuck Inside of Mobile with the Memphis Blues Again, Jokerman og Lay Lady Lay ekki til. Og þó að ég ætli frænda mínum, Kjartani Sveinssyni, og félögum hans í Sigur Rós ekki einhverfu, er þó margt galnara en að þeir séu með snert af henni; í það minnsta er eitthvað öðruvísi við þá hljómsveit en nokkra aðra í alheimi, sem hefur gert það að verkum að þeir hafa búið til alla þá dásamlegu tóna sem þeir hafa gert. Og þannig, eins og Bobby Fischer og Bob Dylan, gert með sköpun sinni lífið skemmtilegra.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 43. tbl., 21. október 2010)

BRÉF TIL LEIKARA

2011-03-20T23:43:00.002Z

Fyrir ellefu árum var ég á leið heim til mín eftir ljúfan kvöldverð á veitingastað í miðbænum með konu minni sem þá var ófrísk að okkar fyrsta barni.

Þetta var vetrarkvöld, dimmt og kalt úti, snjókoma, rok og hálka.

Allt í einu stöðvast bíllinn okkar við umferðarljós á Hverfisgötunni og hann vill alls ekki fara í gang á nýjan leik, enda orðinn lúinn eftir langa ferð.

Út úr bílnum fyrir aftan okkur stekkur maður - ljúfmennskan uppmáluð og býður fram aðstoð sína; hjálpar mér að ýta sofandi bílnum upp á gangstéttina og spyr hvort við séum með síma, annars geti hann lánað okkur sinn. Þessi maður er landsfrægur leikari og er þarna eflaust að koma beint af sýningu í leikhúsinu neðar í götunni.

Ég segi honum að við séum bæði með síma og þakka honum kærlega fyrir aðstoðina, hún sé vel þegin.

Ég og konan mín hinkrum stutta stund í bílnum áður en leigubíllinn sem við hringjum á kemur og sækir okkur. Tölum um hvað fólk sé misjafnlega hjálpsamt og hvað maður sé alltaf þakklátur fyrir veitta aðstoð í erfiðum aðstæðum. Að fleiri mættu nú vera eins og þessi ljúfi leikari.

Mörgum árum síðar lágu leiðir mínar og þessa leikara saman en þá á allt annan hátt, á allt öðrum forsendum. Hann enn þá leikari en ég í hlutverki blaðamanns. Flest sem tengdist því máli var umdeilt, svo ekki sé meira sagt.

Þá gleymdi ég að þakka honum fyrir hjálpina ellefu árum áður, mundi það ekki fyrr en nú.

Allir geta gert mistök; lífið er fullt af þeim. Það er ekkert að því að viðurkenna þau og biðjast afsökunar; ég veit það nú.

Og oft má satt kyrrt liggja.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 42. tbl., 14. október 2010)

KRAFTUR ALMENNINGS

2011-03-18T20:43:00.004Z

Það var mögnuð tilfinning að ganga um Austurvöll á mánudagskvöldið, þegar Jóhanna Sigurðardóttir flutti stefnuræðu sína, og skynja og bókstaflega sjá þunga undiröldu almennings í landinu brjótast upp á yfirborðið í annað sinn á tæpum tveimur árum.

Í Búsáhaldabyltingunni var markmiðið að koma ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar frá, og það tókst á skömmum tíma.

Við tóku Vinstri-grænir og höfðu með sér Samfylkinguna og sú ríkisstjórn hefur haft eitt og hálft ár til að taka rækilega til hendinni. Mótmælin á mánudagskvöldið segja með áþreifanlegum hætti að sú tiltekt hafi ekki tekist sem skyldi, og reyndar langt frá því, og almenningur vill breytingar; núverandi stjórn burt og að öll áhersla verði lögð á að hjálpa almenningi en ekki bönkunum og öðrum lánastofnunum.

Og er það líka eðlileg krafa – hin svokallaða skjaldborg sem slá átti um heimilin er hvergi sjáanleg og hefur aldrei verið sjáanleg. Frekar mætti tala um verndun lánastofnana, jafnvel friðun. Og það er einfaldlega eitthvað mikið rangt við það.

Þegar núverandi ríkisstjórn fer frá og ný tekur við völdum verða vonandi sömu leikendurnir og voru á stóra sviðinu á Alþingi fyrir hrun á bak og burt. Fólk með spillingarstimpil úr viðskiptalífinu á ekki að koma nálægt stjórn landsins frekar en þeir sem voru í ríkisstjórn fyrir hrun. Það er eðlileg og skýlaus krafa og í takt við það sem maður skynjaði í mótmælunum á Austurvelli þetta fallega mánudagskvöld.

Þegar fólkið í landinu rís upp getur engin ríkisstjórn haldið því niðri. Kraftur almennings er töfrum líkastur, loksins þegar hann spyrnir við fótum og þá fara stjórnmálamennirnir fyrst að hlusta og gera lífið aðeins betra og skemmtilegra, eins og við á Séð og Heyrt leggjum svo mikla áherslu á.

Svanur Már Snorrason

(Leiðari Séð og Heyrt, 41. tbl., 7. október 2010)

Maðurinn á bak við byltinguna: Samuel Phelps og byltingin á Íslandi 1809

2011-03-14T20:28:00.005Z

Inngangur
Í þessari ritgerð er ætlunin að skoða nokkra þætti byltingar Jörundar hundadagakonungs sem hann og liðsmenn hans gerðu hér á landi sumarið 1809, aðdraganda hennar og aðstæður í Evrópu á þessum tíma sem urðu þess valdandi að Jörundur náði völdum um sinn. Ekki verður fjallað beint um byltinguna eða framkvæmd hennar, heldur skoðaður aðallega þáttur Samuels Phelps sápukaupmanns. Hann virðist hafa átt meiri þátt í byltingunni en flestir gera sér grein fyrir. Þótt oft hefði ég heyrt um Jörund talað og atburðina hér á landi í kringum hann þá hafði ég aldrei heyrt minnst á Samuel Phelps hvað þá heldur að hann hefði átt stóran þátt í atburðunum. En eftir lestur heimilda kom í ljós að Samuel Phelps var í raun aðalmaðurinn á bak við allt bramboltið. Að vísu var það í gegnum Jörund sem Phelps og hans fyrirtæki fréttu af miklum tólgarbirgðum á Íslandi, og tók hann þá ákvörðun um að leggja í verslunarferð til Íslands, og það var hann sem bar hitann og þungann af því ævintýri sem hún olli. Þótt byltingin sé kennd við Jörund voru það hagsmunir Phelps og fyrirtækis hans sem komu henni af stað. Út frá þessum upplýsingum er ætlunin að skoða þátt hans nánar, þá verður einnig sagt aðeins frá þeim ástæðum sem urðu þess valdandi að Jörundur kom inn í málið, og lítillega greint frá afdrifum þeirra Phelps.

Ástandið í Evrópu
Á síðasta fjórðungi 18. aldar og allt til ársins 1814, þegar styrjöldum Napóleons lauk, má kalla að í Evrópu hafi geisað stríð. Upphafið að þessum átökum má rekja til þátttöku Frakka, árið 1778, til stuðnings frelsisbaráttu Bandaríkjanna, en sú barátta var háð við Englendinga og lauk með ósigri þeirra.
Í þessum styrjöldum voru það einkum Englendingar og Frakkar sem bárust á banaspjót, en þó var það svo að áður en hildarleiknum lauk, má segja að flestar ef ekki allar álfunnar hafi á einn eða annan hátt tekið þátt í þessum styrjöldum. Þar sem þessi átök Breta og Frakka snerust mikið um verslun og siglingar komu þau óhjákvæmilega illa við kaunin á mörgum þjóðum, en að sjálfsögðu verst við eyþjóðir eins og Íslendinga sem byggðu mikinn hluta afkomu sinnar á verslun við meginlandið, einkum þó við Dani. Danir reyndu eins og þeir gátu að halda sér utan við ófriðinn, enda reyndist það svo af ýmsum ástæðum að stríðsreksturinn hafði örvandi áhrif á verslun þeirra þjóða sem tókst að halda sér hlutlausum. 1)
Af ýmsum ástæðum, er hér verða ekki raktar, reyndist Dönum ógjörningur að halda hlutleysi sínu í átökum þessara stóru og voldugu þjóða og árið 1807 gengu þeir til liðs við Frakka. Þar sem Bretar voru mikið sjóveldi gátu þeir haldið uppi öflugu hafnbanni gagnvart Frökkum og bandamönnum þeirra.
Hafnbannið gerði það að verkum að Danir gátu hvorki haft mikið stjórnmálalegt samband við skattlöndin sín þrjú í Atlantshafi, Ísland, Grænland og Færeyjar, hvað þá heldur haldið uppi verslun við þau svo nokkru næmi. 2)

Íslensk kaupför hertekin
Þar sem samgöngur milli landa voru strjálar og erfiðar á þessum tímum þá bárust fregnir um stríðsatburði ekki til Íslands fyrr en löngu eftir að atburðirnir áttu sér stað. Um haustið 1807 sigldu kaupmenn héðan til Danmerkur, eins og venja var, grunlausir um ófriðinn milli Dana og Englendinga. 3) Afleiðingin varð sú að Englendingar hertóku átján kaupskip frá Íslandi, en það var um það bil tæpur helmingur þeirra skipa sem sigldu til Íslands árið 1807. 4)
Meðal þessarra skipa var, De to söstre, sem var í eigu Bjarna riddara Sívertsen. Skipið var fært til hafnar í Leith í Skotlandi. Með í för á því skipi var Magnús Stephensen háyfirdómari, en Englendingar leyfðu honum að halda för sinni áfram til Kaupmannahafnar. Þegar Magnús kom þangað skrifaði hann bréf til Sir Josephs Banks og bað hann um að koma Íslendingum til aðstoðar því að hungursneyð væri yfirvofandi ef landið fengi engan aðflutning. Jafnframt bað hann Banks um að hlutast til um að skipin yrðu sem fyrst leyst úr haldi og að Ísland yrði undanþegið hafnbanninu. 5) Sir Joseph Banks var á þessum tíma einn af nafnkenndustu mönnum bresku krúnunnar og átti meðal annars sæti í verslunarstjórnarráði Breta. Aukinheldur var hann mikill vinur Íslendinga og var vinátta hans í garð lands og þjóðar afleiðing af ferð hans til Íslands árið 1772. Í þeirri ferð urðu þeir miklir vinir hann og Ólafur Stephensen, faðir Magnúsar, og hélst sú vinátta meðan báðir lifðu. 6)
Banks tók bón Magnúsar mjög vel og það var fyrir milligöngu hans sem nokkrir Íslandskaupmenn, sem verið höfðu um borð í herteknu kaupskipunum, fengu leyfi til að fara til London og flytja mál sitt fyrir bresku ríkisstjórninni og beiðast þess að fá skip sín laus úr haldi.
Þessi málaumleitan bar tilætlaðan árangur og skipunum var sleppt í júní 1808, þó með því skilyrði að eigendur þeirra keyptu bresk leyfisbréf er heimiluðu þeim kaupsiglingar milli Danmerkur og Íslands með viðkomu í breskum höfnum. Þrátt fyrir þetta varð sú reyndin að ekkert kaupskip sigldi til Íslands sumarið 1808 og aðeins eitt um haustið. Segir þetta meira en mörg orð um þá erfiðleika sem fólust í því að halda uppi verslun við Ísland á þessum tíma. 7)

Jörundur og Phelps koma til sögunnar
Það var svo í byrjun vetrar 1808-9 að Bjarni Sívertsen hitti í London danskan mann að nafni Jörgen Jörgensen, seinna betur þekktan sem Jörund hundadagakonung. Hafði Jörgensen verið skipstjóri á dönsku víkingaskipi (Privateer), sem Bretar höfðu hertekið og því var hann, þegar þeir hittust, breskur stríðsfangi, en fékk að ganga laus gegn drengskaparheiti um að yfirgefa ekki England. Bjarni sagði Jörgensen frá því að mikið feitmeti væri til á Íslandi sem landsmenn væru fúsir að selja í skiptum fyrir annan varning og virðast þessi tíðindi jafa vakið eftirtekt og áhuga hans, enda varð þessi tólgarfrétt kveikjan að Íslandsferð Jörgensen og upphaf þeirra frægu atburða sem í kjölfarið sigldu.
Tólgarbirgðir Íslendinga á þessum tíma urðu sem sé upphafið að byltingunni og næsta skrefið í rás atburðanna var það að Jörgen hitti fyrir tilviljun James Savignac, sem var starfsmaður hjá sápufyrirtækinu Phelps, Troward og Bracebridge, en þessu fyrirtæki vantaði einmitt sárlega feiti til sápuframleiðslu. Jörgensen sagði Savignac frá miklum feitmetisbirgðum Íslendinga og að þar myndi vera gott tækifæri til verslunar því að landsmenn liðu fyrir mikinn vöruskort sem væri afleiðing af stríðsrekstrinum. 8) Verður nú afleiðing tólgarfréttarinnar sú að fyrirtækið ákveður að reyna að fá leyfi fyrir verslunarleiðangri til Íslands með tólgarkaup í huga. Einn eigenda sápufyrirtækisins, Samuel Phelps, leitaði stuðnings verslunarmálaráðuneytisins við þessa hugmynd og ennfremur ræddi hann málið við Sir Joseph Banks og falaðist eftir stuðningi hans, en Banks var meðlimur í trúnaðaráði konungs og að auki mikill áhugamaður og sérfræðingur um málefni Íslands, eins og áður er fram komið. Stuðningur þessi var auðfenginn því Bretum var mikið í mun að finna nýja markaði vegna hafnbanns Napóleons.

Bretar samþykkja verslun
Það var svo þann 29. nóvember 1808 sem leyfisbréf trúnaðaráðsins var afhent fyrirtækinu Phelps, Troward og Bracebridge. Í bréfinu er þeim félögum leyft að sigla einu skipi til Íslands í þeim tilgangi að versla við landsmenn. Jörgensen var ráðinn fararstjóri fyrir tilstuðlan Banks og Savignac var með í för sem verslunarfulltrúi Phelps. 9) Þeir Banks og Jörgensen höfðu kynnst árið 1806 vegna sameiginlegs áhuga á Suðurhafseyjum enda höfðu þeir báðir komið þangað. 10)
Skip Phelps hét Clarence og komu þeir félagar Jörundur og Savignac á því til Hafnarfjarðar þann 10. janúar 1809. Koma skipsins var nýlunda á þessum árstíma, 11) en þó fremur vegna hins að verslun við ensk skip braut í bága við úrskurð sem kveðinn var upp með tilskipun frá 13. júní 1787. Í úrskurði þessum sem innleiddi fríverslunina segir meðal annars þetta: ,,Alls engin bein verslun má fara fram milli Íslands og útlanda,” það er að segja annarra en Danmerkur. 12)
Íslensk stjórnvöld voru því ekki á þeim buxunum að versla við Savignac og félaga, en þó tókst þeim að knýja fram verslunarsamning sem undirritaður var þann 19. janúar. Verslunin gekk þó ekki sérlega vel, aðallega vegna þess að kauptíðin hófst ekki fyrr en í júní, en þó leist þeim félögum vel á verslunarmöguleikana. Var því ákveðið að Jörgensen skyldi snúa aftur til Englands til að skýra frá gangi mála, en Savignac skyldi verða eftir á Íslandi til að gæta varningsins. 13) Þegar Jörgensen var búinn að skýra ytra frá aðstæðum og málavöxtum á Íslandi ákvað fyrirtæki Phelps að sækja um leyfi til að senda tvö önnur skip til Íslands næsta sumar til verslunar og var það auðsótt mál. – Og svo vel leist þeim á málið að sjálfur Samuel Phelps ákvað að veita leiðangrinum forystu
Rétt áður en skip þeirra lögðu úr höfn, eða þann 11. júní, kom herskipið Rover undir stjórn Francis John Nott til Hafnarfjarðar. Savignac hafði þegar í stað samband við Nott og rakti fyrir honum raunir sínar. Trampe greifi stiftamtmaður var nýlega kominn til Íslands eftir tveggja ára dvöl í Danmörku. Það fyrsta sem hann gerði eftir komuna hingað var að ógilda samninginn frá 19. janúar og hengja upp tilkynningu þar sem öll verslun við Englendinga er bönnuð og hver sem brjóti það boðorð skuli gjalda með lífi sínu. Þegar hér var komið hafði Trampe fest kaup á skipinu Orion í þeim tilgangi að græða á verslun við Landann og af þeirri ástæðu kærði hann sig lítið um samkeppni frá Bretum. Savignac bað Nott um hjálp breska herskipsins og á það félst Nott, enda hafði hann um það fyrirmæli að vernda Íslandsverslunina. Var nú Trampe neyddur til, í krafti hervalds, að undirrita nýjan kaupsamning sem fól í sér frjálsa verslun milli Íslands og Bretlands. Samningurinn var undirritaður 16. júní og að því loknu sigldi Nott á braut.

Phelps fremur valdarán
Skip Phelps Margaret and Ann og Flora fóru af stað frá Englandi í byrjun júní. Phelps hafði útvegað fyrrnefnda skipinu víkingaleyfi, 14) sem þýddi að það mætti berjast við óvinaskip og ætti rétt á launum ef það sigraði. 15)
Þann 21. júní kom Margaret and Ann til Reykjavíkur og þá var ennþá uppi tilkynning Trampes um verslunarbann við Breta að viðlagðri dauðarefsingu, en samningurinn sem hann hafði gert við Nott var hvergi sjáanlegur.
Liðu nú fjórir dagar og enn var auglýsingin um samninginn óbirt og ekkert benti til þess að það myndi gerast. Kauptíðin var hafin, en enginn þorði að versla við Phelps og félaga, enda voru menn að sjálfsögðu hræddir við danska yfirvaldið. Af þessu hlutu Phelps og félagar að álykta að Trampe ætlaði sér alls ekki að standa við samninginn. Málið sneri því þannig við þeim Phelps og félögum að Íslendingar þyrðu ekki að versla við þá og þar að auki lá farmur Clarence óhreyfður í vöruhúsi í Reykjavík, en Flora rétt ókomin til landsins með fullan farm. Mátti nú Phelps ekki til þess hugsa að snúa heim tómhentur, enda skiljanlegt eins og í pottinn var búið. Í þessu örlagaríka máli stóðu öll spjót á honum: það er hann sem stendu fyrir leiðangrinum, það er hann sem er hæstráðandi og það er hann sem hefur lagt mest undir varðandi þessa verslun. Nú var Nott sjóliðsforingi fjarstaddur og miðað við aðstæður, samkvæmt öllu ofantöldu, var ekki um annað að velja en að knýja Trampe á einhvern hátt til að leyfa frjálsa verslun.
Þótt Trampe hefði gert samninginn nauðugur gat það ekki talist annað en samningsbrot, frá sjónarmiði Phelps, að hann sat á samningnum og birti hann ekki almenningi. Í þessari kreppu sá Phelps sitt óvænna og því lét hann til skarar skríða 25. Júní 1809. Þann dag fóru kaupmennirnir, ásamt nokkrum sjómönnum, vopnaðir sverðum, til heimilis Trampe og handtóku hann og leiddu í allra augsýn til skips. Íslendingar hreyfðu hvorki legg né lið honum til varnar. Því næst voru þau boð látin út ganga að verslun Íslendinga væri frjáls samkvæmt samningi Notts og Trampe.
Þetta bar tilætlaðan árangur því að eftir þessa atburði gekk verslunin eins og í sögu.
Af framansögðu er ljóst að Phelps var maðurinn á bak við valdaránið, en hann vissi að breskum þegnum var ekki heimilt að setja á stofn stjórn í erlendu ríki án samþykkis breskra yfirvalda. Kom það því í hlut Jörgensens, sem ekki var breskur þegn, að fara með stjórn landsins og það var hann meira en fús til að gera. 16) En þrátt fyrir að Phelps telji sig vera í rétti með þessar gerðir sínar er hann það samt sem áður ekki að fullu því að samningurinn við Phelps var gerður í krafti hervalds og Trampe gat ekki annað en undirritað hann þótt það væri honum þvert um geð. Phelps var hér vissulega á mjög gráu svæði, hann studdi lögbrot og var hernaðarlegur bakhjarl Jörgensens, sem hafði brotið skilyrði sín sem stríðsfangi, en eins og áður hefur komið fram gekk hann laus gegn því drengskaparheiti að yfirgefa ekki England.
Bylting hafði verið gerð og Jörgensen tók við völdunum, en það var í raun sápukaupmaðurinn Samúel Phelps sem var maðurinn á bak við ævintyrið. Skortur á feitmeti og tólg var upphafið að þessu öllu, en ekki fyrirfram skipulagt ráðabrugg Jörgens Jörgensens, eins og flestir Íslendingar hafa haldið hingað til.

Jones kemur til Reykjavíkur
En Adam var ekki lengi í paradís, því þann 14. ágúst kom breska herskipið Talbot, undir stjórn Alexanders Jones, til Reykjavíkur og hafði tekið við hlutverki Rover að vernda Íslandsverslunina. Jones leist ekki alls kostar á stöðu mála, og taldi að þeir Phelps hefðu með aðgerðum sínum ekki einasta brotið bresk lög heldur einnig alþjóðalög. Taldi hann öruggt að breska stjórnin myndi ekki fallast á valdarán sápukaupmannsins og því tók hann þá ákvörðun að binda endi á það. Í kjölfarið var þeim bræðrum, Magnúsi, háyfirdómara í Landsyfirréttinum, og Stefáni Stephensen, amtmanni í Vesturamtinu, falin stjórn Íslands til bráðabirgða, en þeir bræður gengu Trampe næst að völdum og virðingu. 17)
Þann 25. ágúst héldu embættismenn í Reykjavík Jones góða veislu. Sama kvöld héldu þeir Phelps og Jörgensen á brott áleiðis til Bretlands, og var Trampe í för með þeim sem stríðsfangi. Það bar til tíðinda að eldur kom upp í skipi Phelps, Margaret and Ann, skammt undan Reykjanesi, en Jörgensen, sem var á Orion, skipi Trampe, tókst með miklu snarræði og hugdirfsku að bjarga öllum mönnum á hinu brennandi skipi og þurftu þeir að snúa aftur til Reykjavíkur. 18) Þegar þangað var komið bauð Phelps Trampe frelsi en hann vildi ekki þiggja það, því hann vildi ólmur komast til Bretlands og kæra byltinguna og láta málið koma fyrir bresku ríkisstjórnina. Tók hann sér far með breska herskipinu Talbot en Jörgensen og Phelps sigldu með Orion. Þeir komu til Englands seinni hluta septembermánaðar.

Afdrif Phelps og Jörundar
Um miðjan október var Jörgensen handtekinn og varpað í fangelsi; ástæðan fyrir handtökunni var sögð sú að hann hefði brotið drengskaparheit sitt er hann yfirgaf England og fór til Íslands. Þetta var að vísu alveg réttmætt, en Jörgensen stóð alltaf í þeirri trú að sú fangavist sem hann í kjölfarið mátti þola væri fyrst og síðast vegna hlutdeildar hans í valdaráninu. Það var enginn annar en Trampe sem vakti athygli fangaskrifstofunnar á þessu broti Jörgensens. 19)
Jörgensen var ekki nema ellefu mánuði í fangelsi vegna þessa, en varð þó að halda til í bænum Reading næstu tíu mánuðina þar á eftir. Hann var bæði sár og reiður yfir málsmeðferðinni og þess vegna ákvað hann að segja frá byltingunni eins og hún kom honum fyrir sjónir. Skrifaði hann sögu byltingarinnar þrisvar sinnum og hélt því fram að hann hefði aðeins ætlað að láta gott af sér leiða, því að markmið hans og þeirra félaga hefði alltaf verið það að frelsa Íslendinga undan harðræði Dana. Hann sendi Banks eintak af sögu sinni, en honum þótti útgáfa ekki ráðleg, fannst margt í bókinni jaðra við meiðyrði. Hefur því samtímalýsing sögu byltingarinnar í útgáfu Jörgensens sjálfs aldrei birts á prenti og er það miður.
Æviferill Jörgensens var óvenjulegur og litríkur og hann er í vitund þeirra sem telja sig eitthvað til hans þekkja ævintýra- og þjóðsagnapersóna. Á Íslandi hefur hann verið þekktur og umtalaður og notið mikilla vinsælda, enda kom hann Dönum í koll þótt sjálfur væri hann danskur. Fljótlega eftir þessa atburði gerðist hann njósnari fyrir breska utanríkisráðuneytið og ferðaðist víða um sem slíkur. Sjálfum sér var hann slæmur því að hann varð bæði spilafíkill og áfengissjúkur og steypti sér í miklar skuldir og lenti þess vegna oft í fangelsi. Árið 1825 var hann sendur sem fangi til eyjarinnar Tasmaníu sem er undan suðurströnd Ástralíu; þar lifði hann fjölbreyttu lífi, meðal annars sem blaðamaður, landkönnuður og lögregluþjónn. Hann lést árið 1841 eftir viðburðarríkari ævi en flestir geta vænst. 20)
Phelps, líkt og Jörundur, fór illa út úr þessu íslenska ævintýri og tapaði stórfé og olli því mestu brunaóhappið. Hann stóð í tvennum málaferlum haustið og veturinn 1809. Hin fyrri voru vegna hertöku ,Orions, skips Trampe, en hin seinni voru við tryggingarfélag vegna bruna Margaret and Ann. Phelps tapaði báðum þessum málum. Trampe var dæmt skip sitt á ný, en áætlað tap sem Phelps varð fyrir vegna skipsbrunans var að mati hans sjálfs nálægt 45000 pundum. 21)
Phelps hafði þó enn áhuga á Íslandsverslun þrátt fyrir allt sem á undan var gengið. Vorið 1810 sótti hann um verslunarleyfi við Íslendinga og vildi jafnframt fá skipaðan ræðismann á Íslandi til að gæta hagsmuna breskra þegna. Með tilliti til þess var ekki skynsamlegt að eiga í málaferlum við Trampe eða verðandi viðskiptavini á Íslandi. En þar sem Phelps hafði orð á sér fyrir að vera heiðarlegur og góður maður sáu stjórnvöld ekki ástæðu til að halda málsókn gegn honum til streitu ef hann gæti náð sáttum við Trampe og Íslendinga. Það var svo þetta sama vor að skip Phelps, Elbe, sigldi til Íslands með verslunarstjórann Micahael Edwin Fell innanborðs. Honum var falið það hlutverk að endurgreiða allt sem tekið hafði verið sumarið áður, en vörur í verslunum og birgðaskemmum danskra kaupmanna höfðu þeir félagar gert upptækar. Að auki þurfti að greiða bótakröfur sem komnar voru frá íslenskum mönnum og var það ýmislegt sem þeir kröfðust.
Að þessu afstöðnu tilkynnti Magnús Stephensen dönskum yfirvöldum að Phelps hefði greitt kaupmönnum á Íslandi allt það sem þeir höfðu krafist. 22)
Phelps sendi þrjú skip til Íslands árið 1810, en aðeins eitt skip árið eftir, en ekkert árið 1812. Árið 1813 gerðist John Parke ræðismaður Breta, en hann var umboðsmaður sápufyrirtækisins og gerði upp verslunina hér. Var þar með lokið verslunarsögu hins dugmikla og ágæta manns, Samuels Phelps á Íslandi . Um ævi hans eftir þetta er ekki mikið vitað, en íslenskar heimildir segjsa hann hafa orðið gjaldþrota, en engin opinber staðfesting hefur þó fengist um það. Hann hafði gengist undir alvarlega skurðaðgerð sumarið 1810 og um haustið freistaði hann þess aftur að fá bætur vegna skipsbrunans, en þau urðu málalok að hann fékk þær engar. 23)
Íslandsævintýri Phelps varð honum ekki ferð til fjár og heldur ekki til frægðar því að Jörgensen fékk alla frægðina og athyglina bæði lífs og liðinn, að minnsta kosti að því er Íslendinga snertir. Sagan getur stundum virst ósanngjörn og tilviljanir og viðhorf geta ráðið því hvort eitthvað geymist eða gleymist. Hér var Phelps í aðalhlutverki atburðanna, þótt ekki hafi hann fengið samið um sig leikrit eins og Jörgensen, sem sennilega hefði aldrei komið til Íslands ef Samuel Phelps hefði ekki komið til sögunnar.

Niðurstöður
Bylting Jörundar hundadagakonungs er atburður sem flestir Íslendingar kannast við úr sögu þjóðarinnar, enda er hún eina byltingin sem gerð hefur verið hér á landi. Þótt atburðir þessir árið 1809 hafi verið stórpólitískir og jafnvel hafi litlu munað að Ísland yrði hrifsað undan dönsku krúnunni og orðið eign bresku krúnunnar þá virðist aðdragandi þeirra og saga vera tilviljunum háð frá upphafi til enda. Engar áætlanir voru gerðar um valdarán þótt það væri framið. Valdaránið var einungis viðbrögð metnaðarfullra og kappsamra manna sem ekki vildu una því að verða reknir á brott með skip full af vörum sem landsmenn þörfnuðust sárlega. Hefðu hin dönsku yfirvöld og danskir kaupmenn á Íslandi tekið þeim Jörundi og Phelps og liðsmönnum þeirra af velvild og skilningi þá hefðu þessir atburðir aldrei orðið . Á þessum tíma gátu Danir ekki fullnægt þörfum Íslendinga fyrir verslun vegna stríðsástandsins í Evrópu og greifinn og stiftamtmaðurinn Trampe virðist hafa látið sig litlu varða um hag og velferð landsmanna, en hugsað þeim mun meira um eigin hag og völd sem virðast hafa verið honum eitt og allt.
Niðurstöður þessarar greinar leiða í ljós miklu fremur tilviljanir en meðvituð og skipuleg pólitísk framrás atburðanna. Það var tilviljun að Bjarni Sívertsen hittir Jörgensen og hið sama réði því að Jörgensen hitti James Savignac samstarfsmann í fyrirtæki Phelps og ekki var það síður heppilegt að Sir Joseph Banks hafði farið til Íslands og orðið hrifinn af landinu.
En þótt Jörgensen hafi hlotið mestu frægðina og nafngiftina hundadagakóngur þá var það fyrir tilverknað og hagsmuni sápukaupmannsins Samuels Phelps að þessi frægi verslunarleiðangur fór til Íslands og það var hann sem stóð á bak við hið örlagaríka valdarán. Þegar þeim þætti er náð er að Jörgensen komið því að í honum er meiri ævintýramaður en í hinum ábyrgðarfulla Samuel Phelps því að hugur hans og metnaður snerist fyrst og fremst um verslunina og afkomu þess fyrirtækis sem hann bar ábyrgð á heima á Englandi.

Tilvísanaskrá:

1)Þorkell Jóhannesson: Saga Íslendinga VII 28
2)Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir um innlimun Íslands í Bretaveldi á árunum 1785 – 1815, 5
3)Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir…., 21
4)Anna Agnarsdóttir: Eftirmál byltingarinnar 1809. Viðbrögð breskra stjórnvalda, 68
5)Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir…., 21 – 22
6)Þorkell Jóhannesson: Saga Ísl…., 294
7)Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…, 68
8)Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…, 68
9)Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir…., 30 – 31
10) Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir…., 28
11) Þorkell Jóhannesson: Saga Ísl…, 302
12) Helgi P. Briem: Sjálfstæði Íslands 1809, 87
13) Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir…., 31
14) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 69
15) Rhys Davies: Jörundur Hundadagakonungur,
ævintýri hans og æviraunir, 68
16) Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir…., 36 – 37
17) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 71
18) Þorkell Jóhannesson: Saga Ísl…., 323
19) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 71 - 72
20) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 91
21) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 86
22) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 88 – 89
23) Anna Agnarsdóttir: Eftirmál…., 91 - 92

Heimildaskrá:

Anna Agnarsdóttir: Eftirmál byltingarinnar 1809, viðbrögð breskra stjórnvalda. Saga 27, tímarit sögufélags, 1979. Sögufélag, Reykjavík 1979

Anna Agnarsdóttir: Ráðagerðir um innlimun Íslands í Bretaveldi á árunum 1785-1815. Saga 17, tímarit sögufélags, 1989. Sögufélag, Reykjavíkur 1989

Helgi P. Briem: Sjálfstæði Íslands 1809. Reykjavík, Hið Íslenska Þjóðvinafélag, Ísafoldsprentsmiðja, 1936

Rhys Davies: Jörundur Hundadagakonungur, ævintýri hans og æviraunir. Bókfellssútgáfan h.f., Reykjavík, 1943

Þorkell Jóhannesson: Saga Íslendinga, sjöunda bindi, tímabilið 1770-1830, Menntamálaráð og þjóðvinafélag, Reykjavík – M C M L.

Svanur Már Snorrason
(Þessa ritgerð skrifaði ég á haustönn 1994 þegar ég lagði stund á sagnfræði, skamma stund, man ekki hvað áfanginn hét, en ég fékk mjög gott fyrir ritgerðina).

Saga frá/af Röggu (send til mín - takk fyrir Ragga, þú ert skemmtileg) ...

2011-03-07T23:23:00.003Z

Ragnheiður M. Kristjónsdóttir(38)er megamamma:

FÆDDI KÖTT!

Mjá!

Fiðrildasafnarinn og þverflautleikarinn Ragnheiður hefur marga fjöruna sopið. Þrjátíu og fimm ára hafði hún eignast fjögur börn með fimm mönnum, ferðast til allra heimsálfa og á sjálfan aðfangadag eignaðist hún fimmta afkvæmið; persneskan kött.

STOLT MÓÐIR:
Ragnheiður með nýjasta afkvæminu sem hlotið hefur nafnið Ananas.

FLOTT FJÖLSKYLDA:
Börnin hennar Ragnheiðar eru hæstánægð með bróður sinn – sér í lagi þau yngstu.

Kraftaverk! „Á dauða mínum átti ég von en ekki þessu,“ segir Ragnheiður ringluð en hún fæddi lifandi kött á sjálfan aðfangadag. Ekki er vitað til að nokkur önnur kona hafi leikið þetta eftir og því var Ragnheiður að vonum undrandi þegar hún fæddi fjögurra marka fjörugan kött af persnesku kyni.

„Börnin mín höfðu samt mest gaman af þessu – þau hafa lengi óskað eftir ketti á heimilið,“ segir Ragnheiður sposk og tekur upp prjónana, en hún vill ekki að yngsta afkvæminu, honum Ananas litla, verði kalt í vetrarhörkunum .

Aðspurð segist Ragnheiður ekki vita hver faðirinn er en hún mun eigi að síður fara fram á meðlagsgreiðslur.

TEXTI: BJÖRN BLÖNDAL
MYNDIR: OSCAR TAPIOKA

TINNI OG KURTZ - HETJA OG EKKI HETJA

2011-02-25T22:27:00.004Z

Á Tinni, hugarfóstur belgíska teiknimyndahöfundarins Hergé, eitthvað sameiginlegt með persónu Kurtz í bók Josephs Conrads, Innstu myrkur? Hér eru færð nokkur rök fyrir því að svo sé.

I
Í teiknimyndasögunni Tinni í Kongó fer Tinni til Afríku sem ferðalangur og blaðamaður, en Kurtz í bók Josephs Conrads, Innstu myrkur, er umboðsmaður stórfyrirtækis sem verslar með fílabein, og eru hans bækistöðvar í Kongó, landinu sem nú heitir Zaire. Kannski Hergé hafi haft bók Conrads í huga þegar hann valdi Kongó sem sögusvið bókar sinnar um Tinna, en þó er sennilegra að það hafi verið vegna þess að Belgar réðu yfir Kongó um langt skeið. Hvað Conrad varðar er líklegt að hann hafi notað Kongó sem sögusvið sökum þess hversu lítið var vitað um landið. Það er svo í mannlegu eðli að auðvelt er að vekja ugg og ótta við það sem menn þekkja ekki. Hins vegar var Conrad sjómaður á flutningaskipum til margra ára og sigldi um öll heimsins höf og því er ekki ólíklegt að ætla að hann hafi einhvern tímann siglt upp eftir hinu mikla Kongófljóti og gert sér í hugarlund aðstæðurnar á þessum myrku slóðum.
Tinni er aðalpersónan í teiknimyndasögunni, enda ber hún nafn hans, þótt Tobbi, hundurinn hans trygglyndi, hafi veigamiklu hlutverki að gegna. Það bætast ekki við aukapersónur fyrr en nokkrum bókum seinna eins og Kolbeinn kafteinn, prófessor Vandráður, Skapti og Skafti og fleiri kúnstugir fírar sem draga úr vægi Tinna þótt hann glati aldrei hlutverki sínu sem aðalpersóna.

Í Innstu myrkrum má ef til vill deila um hver sé hin raunverulega aðalpersóna bókarinnar. Er það sögumaðurinn Marlow sem greinir frá hinum viðburðaríka leiðangri sínum upp fljótið í leit sinni að Kurtz í tengslum við hið nýja starf sitt eða er það Kurtz, sem kemur frekar lítið við sögu í eigin persónu en er þeim mun meira talað um?

Þau áhrif sem Kurtz hefur á fólk eru þess eðlis að þegar manni verður hugsað til bókarinnar er það hann sem kemur fyrst upp í hugann. Löngu áður en Kurtz kemur til sögunnar tala menn um hann sem framúrskarandi mann sem eigi eftir að ná langt og því verður návist hans nokkurn veginn alltumlykjandi:

Einn daginn sagði hann, án þess að líta upp: "Inni í landi áttu eflaust eftir að hitta Kurtz." Þegar ég spurði hver þessi Kurtz væri fékk ég það svar að hann væri framúrskarandi umboðsmaður, og þegar bókhaldarinn sá vonbrigði mín yfir þessum upplýsingum lagði hann frá sér pennann og bætti við með hægð: "Hann er afskaplega merkilegur maður." (32)

"Já, hann á eftir að ná langt, mjög langt," byrjaði hann aftur. "Hann verður valdamikill í yfirstjórninni áður en langt um líður. Yfirmennirnir - stjórnarnefndin í Evrópu - ætla honum að verða það. (33)

Það er því ekki nema von að Marlow fái mikinn áhuga á persónu Kurtz, sökum alls þess lofs sem á hann er hlaðið. Að sumu leyti má segja að ferð Marlows upp fljótið breytist úr leit að áfangastað í leit að persónu. Smám saman verður það ekki lengur hið nýja starf Marlows sem er miðpunktur ferðarinnar heldur það að hitta þennan umtalaða og að því er virðist áhrifaríka mann, Kurtz.

II
Tinni heldur til Kongó á eigin vegum, öfugt við Marlow, og virðist helsta markmið hans vera það að komast á ljónaveiðar. Hann starfar sem blaðamaður og sem slíkur hefur hann aflað sér heimsfrægðar, enda er honum fagnað sem þjóðhetju við komuna þangað. Hann er heldur ekki búinn að vera nema eina nótt í Kongó þegar fulltrúar stærstu blaða heimsins eru mættir á hótelið hans í því skyni að bjóða honum háar fúlgur fyrir að fá að birta ferðasögu hans. En Tinni er ekki maður sem metur hlutina eingöngu til fjár og hann blandar ekki saman vinnu og skemmtun og segir því þvert nei við þessum freistandi tilboðum:

Virðulegu fulltrúar heimspressunnar. Kæra þökk fyrir vináttuna. En við Tobbi erum engar kvígur á uppboði og svo er ekki víst að ljónin gefi mér frið til skrifta... (11)

Að sumu leyti má segja að Tinni og Kurtz hafi svipaðan hugsanagang. Báðir fara þeir sínu fram og gera það sem þeim sýnist þó að með ólíkum formerkjum sé. Gjörðir Kurtz tengjast hugmyndum um mannlegan guðdóm og mikinn óhugnað í myrkri veröld. Hann kemst upp með allan fjandann í krafti persónutöfra sinna. Tinni vill að sjálfsögðu vera sinn eigin herra en hann vill upplifa eitthvað nýtt með ævintýralegum og jákvæðum hætti.

Tinni getur þó vart talist eingöngu ævintýramaður í leit að skemmtun í framandi umhverfi. Hann kemur inn í þennan nýja heim sem maður mikillar þekkingar og dómgreindar. Hann er ávallt tilbúinn að leysa úr hinum ýmsu vandamálum er á vegi hans verða. Á einum stað í bókinni lendir hann í því að festa bíl sinn á járnbrautarteinum. Í þann mund kemur lest full af blökkumönnum aðvífandi. Úr verður harður árekstur þar sem lestin, þótt ótrúlegt megi virðast, skemmist mikið en bíllinn lítið sem ekkert. Áreksturinn er algjörlega Tinna að kenna, en vegna þess að hann býður upp á þá lausn að draga lestina með bílnum á leiðarenda er honum ekki einungis fyrirgefið heldur er hann allt að því tignaður og tilbeðinn og honum býðst að dvelja þarna sem gestur í góðu yfirlæti sem hann og þiggur. Þetta er ágætt dæmi um hvernig höfundur lítur á blökkumennina í samanburði við hinn hvíta Evrópubúa og ráðsnilld hans. Blökkumennirnir eru þakklátir þótt í raun og veru sé gert á hlut þeirra.

Fyrir rás atburðanna verður Tinni nokkurs konar afhjúpari; honum tekst að afhjúpa töframann blökkumannanna sem fyrir bragðið verður óvildarmaður hans. Þetta tekst honum vegna þess hve mjög hinir svörtu dá hann og virða:

Þessi hvíti væskill ætlar að ræna mig öllum völdum. Babbanar eru hættir að hlýða mér, seið-

karlinum. Hvað á ég að gera? (24)

Töframaðurinn kemur þeirri sök á Tinna að hann hafi vanvirt heilagt skurðgoð og stolið því. Tinni er því hnepptur í fjötra og nú bíður hans líflát. En vestræn tækni og hugvit reynast yfirsterkari ráðabruggi töframannsins. Tinni losnar úr fjötrunum og notar kvikmyndavél og hljóðupptökutæki til að afhjúpa töframanninn sem sjálfur hafði vanvirt skurðgoðið. Eftir þá sýningu er Tinni enn meira í hávegum hafður og í raun er hann orðinn nokkurs konar hálfguð í augum blökkumannanna:

Blökkumaður: Þú ert góður hvítur maður! Viltu vera mikill trúarhöfðingi Babbana?

Tinni: Það er þó heiður. (27)

Með þessum atburðum er Tinni því í raun og veru kominn í sömu aðstöðu og Kurtz gagnvart hinum innfæddu. Þeir félagar geta nú báðir gert nokkurn veginn það sem þeim sýnist; báðir hafa þeir völdin, en þróun þeirra og vinnubrögð eru ólík. Í kjölfar valdsins hjá Kurtz verður óhugnaður og sálarmyrkur allsráðandi, en Tinni verður í nokkurs konar Salómonshlutverki; hann leysir deilur innfæddra með einföldum hætti:

Tinni: Ojæja! Þið eruð að berjast um stráhatt, tekur ekki langan tíma að kippa því í lag...

Blökkumaður: Hvíti maður mikið réttlátur. Hann gera tvo hatta úr einum. (27)

Segja má að Tinni sé einnig í nokkurs konar Kristshlutverki því það er ekki nóg með að hann vísi hinum innfæddu veginn með því að leysa úr deilum þeirra og vandamálum heldur læknar hann einnig sjúka. Að vísu læknar hann ekki með kraftaverkum heldur með vestrænni lyfjaþekkingu sem afhjúpar enn meira hinar afrísku töfralækningar og allt sem þeim er tengt:

Tinni: Er maður þinn veikur?

Blökkukona: Fárveikur! (Úhú-hú.) Hann deyr! Illir andar hafa tekið sér sæti í honum (úhú-húhú).

Tinni: Þetta er nú ekki svo slæmt. Aðeins hitavella. Taktu þessar kínín-töflur og sjáðu hvort þér ekki batnar! Ertu strax eitthvað skárri?

Veikur blökkumaður: Ég er stálsleginn! Ég skrepp aðeins á veiðar! (28)

III
Þótt þeir Tinni og Kurtz séu að sumu leyti í sömu aðstöðu hvað varðar völd og áhrif þá eru þeir algjörar andstæður eins og áður hefur verið nefnt. Tinni er táknmynd hins góða. Hann er sá sem upplýsir. Hann stuðlar að velferð fólksins og lausn þess úr viðjum ótta og fáfræði. Kurtz er hins vegar táknmynd hins illa og í honum má sjá að margur dimmur afkiminn getur leynst í mannshuganum. Þar með er ekki sagt að Tinni sé syndlaus maður, öðru nær, en viðhorf hans eru andstæða þeirra viðhorfa sem ráðandi eru í hegðun og lífi Kurtz.
Hvað varðar óhugnað tengdan Kurtz þá eru þess mýmörg dæmi í bókinni og það er svo margt bæði í beinum og óbeinum lýsingum honum tengdum sem gera það að verkum að maður ósjálfrátt tengir hann við slíkar gjörðir:

Áhrifavald hans var einstakt. Búðir þessara manna umkringdu staðinn og höfðingjarnir komu á hverjum degi til að hitta hann. Þeir komu skríðandi... "Ég vil ekki heyra orð um þá siði sem þeir viðhafa þegar þeir koma til Kurtz," æpti ég. Undarleg þessi tilfinning sem greip mig, að nákvæm frásögn af slíku mundi vera illþolanlegri en þessir hausar sem verið var að þurrka á staurunum undir gluggum Kurtz. (105)

En eins og áður var nefnt er Tinni ekki alveg syndlaus hvað óhugnað varðar þótt ekki komi hann fram gagnvart mönnum. Á einum stað í bókinni er Tobbi fangaður af apa og Tinni gerir sér grein fyrir því að það þýðir ekki að reyna að hlaupa apann uppi, heldur verður hann að beita kænsku. Hann tekur því það til ráðs að finna annan apa, aflífa hann og flá og klæðast síðan feldi hans svo hann geti þóst vera api og bjargað Tobba, sem og hann gerir. Á öðrum stað í bókinni ætlar Tinni að taka ljósmynd af gíröffum en sökum styggðar þeirra tekur hann það til bragðs að aflífa einn gíraffa, flá og klæðast feldi hans líkt og hann gerði með apann. Með þessu móti nær hann góðum myndum af gíröffunum. Þriðja dæmið um slíkt er í lok bókarinnar er Tinni vegur villi-buffalla einnig í þeim tilgangi að ná af þeim ljósmyndum. Það er spurning hvað dýraverndunarsamtök nútímans myndu segja um meðferð Tinna á þessum dýrum.

Það má því segja að Tinni og Kurtz séu að því leytinu líkir að þeir víla ekki fyrir sér að drepa til að ná markmiðum sínum þótt tegundirnar sem þeir vega séu ekki þær sömu.

Sagt er að drukknandi menn geti á örfáum augnablikum séð líf sitt og liðna atburði líða hjá fyrir hugskotssjónum sínum. Það má segja að Kurtz komist í svipaða aðstöðu þegar hann gerir upp líf sitt. Honum mætti líkja við mann sem lítur yfir farinn veg og kemst að því að það sem vó sterkast í lífi hans var hryllingurinn sem hann varð valdur að með einum eða öðrum hætti.

Þegar menn komast í þá aðstöðu að leika guði fer illa. Nær undantekningarlaust verða þeir leiksoppar valdasýki, græðgi og grimmdar. Mannlegt eðli er nú einu sinni ekki fullkomnara en þetta. Þannig er því einnig farið með Kurtz. Um hann er talað sem væri hann mikilmenni og nokkurn veginn óskeikull og hjá ættbálknum er hann nánast tekinn í guðatölu. En þrátt fyrir velgengni hans og auðsæld nær illskan og hryllingurinn yfirhöndinni og steypa honum í glötun. Örlög hans eru í raun endurspeglun á þeim þætti mannkynssögunnar sem lýtur að einræði eða alræði; slíkt stjórnarform endar alltaf með því að morkna innanfrá og þegar öllu er á botninn hvolft skilur það lítið annað eftir sig en eymd og vonleysi.

Á deyjandi degi virðist Kurtz komast að þeirri niðurstöðu að hryllingurinn hafi orðið öðrum þáttum í lífi hans yfirsterkari, það er að hann hafi, þegar á allt er litið, orðið nokkurs konar niðurstaða eða einkunn sem hann fékk fyrir lífshlaup sitt.

Ég sá í svipnum á þessu fílabeinslitaða andliti myrkt stolt, miskunnarlaust vald, kjarklausa skelfingu - ákafa og vonlausa örvilnun. Lifði hann lífi sínu aftur, alla þrá þess, freistingar og uppgjöf í smáatriðum á þessu yfirvættisandartaki algerrar vitneskju? Hann hvíslaði óp að einhverri mynd, að einhverri sýn, - hann æpti tvisvar en ópið var nánast hvískur - "Þetta er hryllingur! Hryllingur!" (124)

Ævi Tinna og örlög verða með gjörólíkum hætti. Dauðinn vitjar hans ekki í lok bókarinnar; líf hans heldur áfram af fullum krafti og tekur nýja stefnu á nýjum vettvangi. Hann hafði unnið gott starf í Afríku, sjálfum sér og hinum dökku bræðrum til gagns og lífsfyllingar. Hann spurði ekki eins og Kain hvort hann ætti að gæta bróður síns heldur gerði það. Þess vegna bar dvöl hans í Afríku samfélagslegan ávöxt. Hann ákveður þó að yfirgefa Afríku og endar dvöl sína þar með því að uppræta hættulegan glæpahring. Afríku yfirgefur hann með sigurbros á vör og ákveður að halda til Ameríku á vit nýs lífs og nýrra ævintýra. Þar hyggst hann halda áfram uppteknum hætti í baráttu sinni við glæpi og spillingu. Hann hefur sem sé uppskorið í þessum kafla lífs síns í samræmi við það sem hann sáði.

Heimildaskrá:

Hergé. 1976. Tinni í Kongó. Fjölvaútgáfan, Reykjavík.

Joseph Conrad. 1992. Innstu myrkur. Íslensk þýðing: Sverrir Hólmgeirsson. Uglan, Íslenski kiljuklúbburinn.

EFTIR SVAN MÁ SNORRASON

Laugardaginn 24. janúar, 2004 - Morgunblaðið - Menningarblað/Lesbók

Áhrif erlendra leikmanna á íslenskan körfuknattleik

2011-02-16T22:38:00.003Z

Fyrir keppnistímabilið í körfuknattleik 1975-6 var í fyrsta sinn leyfilegt að nota einn erlendan leikmann í hverju liði en eftir keppnistímabilið 1982-3 var ákveðið að banna erlendum leikmönnum að spila hér á landi. Það bann stóð til haustsins 1989 en þá var það aftur afnumið og við það situr enn í dag. Langflestir leikmennirnir hafa verið Bandaríkjamenn en þó hefur hingað slæðst einn og einn frá öðrum löndum.

Til að meta áhrif erlendra leikmanna á íslenskan körfuknattleik leitaði DV álits þeirra Gunnars Þorvarðarsonar, Jóns Sigurðssonar og Torfa Magnússonar, sem allir eru margreyndir landsliðsmenn og eiga að baki gifturíkan feril bæði sem leikmenn og þjálfarar. Þá voru þeir einnig beðnir um að segja álit sitt á því hver væri besti erlendi leikmaðurinn sem hingað hefði komið.

Gunnar Þorvarðarson

Í upphafi höfðu þessir leikmenn miklu meiri áhrif á íþróttina en þeir hafa í dag, enda voru þeir, sem komu hingað fyrstu árin, miklu betri en bestu íslensku leikmennirnir og höfðu þar af leiðandi afgerandi áhrif á hvernig liðunum vegnaði. Þeir trekktu að áhorfendur og áhorfendur fengu þá í fyrsta sinn að berja augum leikmenn sem gátu troðið með tilþrifum og voru geysilega flinkir með boltann. Margir af þessum strákum sem komu hingað voru í augum okkar íslensku leikmannanna algjörir galdramenn, ég tala nú ekki um í augum áhorfendanna.

Fyrstu árin lyftu þessir leikmenn íslenskum körfubolta á hærra plan og juku áhuga fyrir honum og margt annað jákvætt fylgdi þeim í kjölfarið. Í dag er staðan gjörólík því sem hún var fyrir aldarfjórðungi. Sem betur fer hefur getu íslenskra leikmanna fleygt mikið fram og þar spila margir þættir inní, eins og til dæmis bætt aðstaða til æfinga og leikja, meiri og betri menntun þjálfara og ekki síst það að krakkar byrja að æfa mikið fyrr en áður var. Þetta hefur orðið til þess að bilið milli íslenskra og erlendra leikmanna hefur minnkað. Í dag er staðan þannig að erfitt er að fá hingað til lands leikmenn sem eru miklu betri en þeir íslensku nema fyrir fúlgur fjár, en því miður er fjárhagsleg geta íslensku liðanna þannig að þau fá ekki hingað neina klassaleikmenn vegna þess að þau borga þeim lág laun miðað við önnur lönd en erlendir leikmenn kosta félögin núna í kringum tvær milljónir á keppnistímabili séu þau heppin. Ég er hreint ekki viss um að þeir leikmenn sem hingað fást dragi að fleiri áhorfendur eða bæti á einhvern hátt stöðu íþróttarinnar. Það væri því alveg sársaukalaust af minni hálfu þótt erlendum leikmönnum yrði bannað að spila hér í tvö til þrjú ár og peningarnir yrðu í staðinn nýttir í eitthvað annað, en það er harla ólíklegt að svo fari og er það vegna Bosmansmálsins svokallaða. Íslensku liðin myndu sennilega freistast til að fá hingað leikmenn frá evrópska efnahagssvæðinu í staðinn og ég veit ekki hvort það væri eitthvað betra.

Í mínum huga er Danny Shouse, Njarðvík, besti leikmaðurinn sem spilað hefur hér á landi en hann var afburða leikmaður og gjörsamlega óstöðvandi. Þá nefni ég Dirk Dunbar, ÍS, Petey Sessoms, Njarðvík, Darryll Wilson Grindavík og Damon Johnson sem lék með Keflavík og ÍA, svo að einhverjir fleiri séu nefndir.

Torfi Magnússon

Þegar fyrstu útlendingarnir komu hingað hafði verið stöðnun í íslenskum körfuknattleik í mörg ár þar sem ÍR og KR deildu með sér titlunum. Koma útlendinganna lyfti körfuboltanum á hærra plan og jók í beinu framhaldi áhuga og umfjöllun um íþróttina. Þessir menn komu með nýjar víddir, þeir voru allir mjög góðir og gátu miðlað okkur miklu. Áhrif fyrstu útlendinganna á leikmenn voru því mjög góð og mikil, en sérstaklega mikil á þá sem voru að þjálfa. Fram að þessu hafði þjálfun yfirhöfuð ekki verið upp á marga fiska hér, en margir sem nutu leiðsagnar þessara erlendu manna urðu seinna meir góðir þjálfarar. Aðalástæðan fyrir því að áhrifin urðu svona góð og mikil var sú að þessir leikmenn voru mjög vel valdir, - til dæmis fóru þrír menn héðan til Bandaríkjanna áður en þeir fyrstu komu til að skoða og velja leikmenn í æfingabúðum fyrir liðin hér. Í seinni tíð hefur alls ekki verið vandað nógu vel til verka varðandi val á leikmönnum og það er slæmt fyrir íþróttina. Af einhverjum orsökum var bannað að nota erlenda leikmenn árið 1983 og fannst mér það vafasöm ákvörðun. Það hefur oft verið um það talað að þeir peningar sem félögin safna til að borga þessum leikmönnum eigi frekar að fara í starf fyrir yngri flokka eða eitthvað þvíumlíkt. Staðreyndin er hins vegar sú að þótt erlendum leikmönnum sé bannað að leika hér þá er þessum peningum ekkert safnað til afnota fyrir starf í þágu yngri flokka, það er bara misskilningur.

Miklu skiptir að leikmanninum líði vel hér, enda var það svo í gamla daga, þegar þetta var að byrja, að þá var tekið á móti þessum strákum eins og einum úr fjölskyldunni og samskipti við þá voru náin og persónuleg. Margir af þeim sem spiluðu hér fyrir 20-25 árum eiga enn góða vini hér á landi og það segir meira en mörg orð. Í dag er þetta orðið miklu ópersónulegra og útlendingarnir halda sig mikið saman í hópum og hafa ekki eins mikil samskipti við íslensku leikmennina eins og áður. Þetta stafar af því að liðunum hefur fjölgað og þar af leiðandi koma fleiri leikmenn hingað og einnig vegna lélegs vals eins og áður er vikið að. En til þess að íslenskir leikmenn bæti sig verða þeir að keppa og æfa með mönnum sem eru betri en þeir.

Það er erfitt að velja einhvern einn sem þann besta og ég lít helst til leikmanna sem skilað hafa mestu fyrir félögin, eins og Ronday Robinson hjá Njarðvík, sem átti stóran þátt í mörgum titlum, og Jonathan Bow, sem hefur orðið íslandsmeistari með tveimur liðum. Þá voru þeir Danny Shouse, Njarðvík og Tim Dwyer Val frábærir; þeir skiluðu miklu fyrir heildina og það skiptir mestu máli þegar upp er staðið

Jón Sigurðsson

Koma erlendu leikmannanna hafði mikil og góð áhrif á körfuboltann í heild sinni og áhugi, aðsókn og umfjöllun jukust til muna. Þetta var í raun mikil vítamínsprauta fyrir allt félagsstarf tengt körfunni og sérstaklega gagnvart yngri flokka starfi því að fleiri krakkar fóru að æfa og öll uppbygging varð auðveldari, enda er það svo að með auknum áhuga kemur aukið fjármagn og framfarir fylgja í kjölfarið.

Að sjálfsögðu efldi þetta okkur leikmennina í meistaraflokki því að þessir leikmenn komu með margt nýtt og í raun nýjar víddir inn í íþróttina. Ég vil meina það að þessi fyrstu ár hafi körfuboltinn tekið sitt stærsta skref upp á við frá byrjun, en hápunkti þess tímabils var sennilega náð 1979 þegar KR og Valur léku hreinan úrslitaleik um Íslandsmeistaratitilinn fyrir fullri Laugardalshöll og hafa aldrei komið jafn margir áhorfendur á körfuboltaleik.

En þetta fór fljótlega að dala, enda fóru erlendu leikmennirnir að rotta sig saman varðandi kaup og kjör og launagreiðslur fóru að mínu mati út í tóma vitleysu. Síðan tók við bann við erlendum leikmönnum í nokkur ár og ákveðinn stöðugleiki náðist en einnig fóru lið úti á landi að láta meira að sér kveða og var það hið besta mál.

Eftir að ákveðið var að leyfa erlendum leikmönnum að spila að nýju hér á landi jukust vinsældir körfuboltans mikið, en nú hélst það í hendur við gífurlegar vinsældir NBA- deildarinnar bandarísku. Markaðsvél hennar teygði anga sína út um allan heim og það komst í tísku að spila körfubolta. Þetta seinna tímabil byrjaði mjög skemmtilega og mikill áhugi og kraftur var samfara því, en það var líkt með þetta og fyrra tímabilið að senn tók að halla tók undan fæti og held ég að aðalástæðan fyrir því hafi verið slæmt val á leikmönnum. Þegar lið þurfa að flytja inn marga leikmenn á einu keppnistímabili bitnar það á félaginu í heild, ekki bara meistaraflokki, því að þessir litlu peningar sem félögin hafa handa á milli verða að nýtast vel. Eins og staðan er í dag þurfa félögin að taka sig á og vanda val erlendra leikmanna betur því að góðir og traustir erlendir leikmenn með jákvæðan persónuleika hafa góð og hvetjandi áhrif á íþróttina í heild.

Ég hef lengi sagt það og segi það enn að Jimmy Rogers, sem spilaði með Ármanni, er besti erlendi leikmaðurinn sem hingað hefur komið, frábær leikmaður sem smitaði út frá sér og skilaði miklu, en hann var einnig fyrsti erlendi leikmaðurinn sem hingað kom. Þá nefni ég einnig tvo ágæta leikmenn sem báðir voru með KR og unnu titla, þá John Hudson og Keith Vassell.

Texti: Svanur Már Snorrason

Greinin birtist í helgarblaði DV 23. september 2000.

Í stofunni heima

2011-02-15T21:15:00.002Z

Ef sannfæringin bilar á maður að hætta

2011-02-11T08:55:00.005Z

Þröstur Helgason var um árabil einn helsti menningarpostuli landsins sem ritstjóri Lesbókar Morgunblaðsins. Hann hefur mikið velt fyrir sér lýðræðisumræðu og áhrifum nýrra miðla á reynsluheim fólks. Í viðtalinu gerir hann upp starfslokin á Morgunblaðinu og hvernig er komið fyrir blaðinu í dag.

SMS: Þú hefur fengist við að rannsaka hvernig ólíkir miðlar hafa áhrif á reynsluheim okkar. Á síðustu tveimur til þremur árum hefur sú óvenjulega þróun orðið að þorri íslensku þjóðarinnar á sér hliðarsjálf í einum og sama rafræna miðlinum, sem er Facebook. Hvaða áhrif heldurðu að þetta hafi á okkur til lengri tíma? Er hér ef til vill komin tilraun til að sameina þjóðarsjálfið á nýjan leik eftir stutt sundrunarskeið?

ÞH: „Ég sá um daginn frétt úr bresku blaði, minnir mig, þess efnis að skilnuðum hefði fjölgað vegna þess að gömul ástamál úr menntó eða jafnvel gaggó tækju sig upp við endurfundi á Fésbókinni. Þetta þykir mér alveg hreint lygilegt en fréttin er rétt lýsing á því hvaða áhrif nýir miðlar hafa, þeir breyta því í smáu og stóru hvernig við hegðum okkur, hugsum og skynjum. Nú hefur sú breyting orðið að auðvelt er að finna, eignast og efna til samskipta við vini á Fésbókinni. Fólk getur líka að vissu leyti endurskapað sig á Netinu, rafræna sjálfið þarf til dæmis ekki að vera jafnfeimið og óframfærið. Og sennilega má halda því fram að fólk sé almennt óheftara á Netinu en í veruleikanum. Það er ómögulegt að segja hvaða áhrif það á svo eftir að hafa á okkur til lengri tíma.
Og þjóðarsjálfið – tja, er það til? Er ekki þjóðin löngu horfin þótt fólkið sé hérna enn þá, eins og Kaurismäki varð að orði?“

Masokistinn þráir að vera staðinn að verki

SMS: Í þeirri netvæddu veröld sem Ísland er fer sjálfssköpun og tjáning innstu hugðarefna iðulega fram á opinberum eða hálfopinberum vettvangi. Af hverju stafar hún, þessi þörf mannsins fyrir að vera sífellt að opinbera sig? Er þetta þróun sem varð til með Internetinu eða var hún orðin til áður? Gera játningar í einrúmi eða fámenni ekki lengur sama gagn og áður?

ÞH: „Játningin hefur að minnsta kosti fengið nýja merkingu á seinni tímum. Virkni hennar hefur breyst. Það er ekki það sama að játa núna eða opinbera sig og var fyrir tíma rafrænna miðla. Á vissan hátt virðist rökrétt að álykta að þegar einkalífið sé orðið opinbert sé ekki lengur hægt að gera þennan greinarmun. Og játningin missi sömuleiðis gildi sitt þegar hún sé gerð frammi fyrir öllum, ef svo má segja. Og kannski er það raunin að auðveldara sé að játa frammi fyrir öllum en einum – þá verji fjarlægðin berskjaldaða sálina.
En maðurinn hefur, held ég, alltaf haft þessa þörf. Og hún tekur á sig ýmsar myndir. Masokistinn þráir ekkert heitar en að vera staðinn að verki, að vera afhjúpaður, niðurlægður. Á bak við þrá masokistans býr eitthvað sem sjálfsagt allir menn eiga sameiginlegt. Og sjálf játningin á sér djúpar rætur í kristinni siðfræði. Allt veitir þetta ákveðna svölun, hvort sem er á opinberum vettvangi eða prívat. Annars væri fólk ekki að þessu. Annars dreifði fólk ekki einkalífi sínu á Netinu.
En borgaralegur tepruskapur lætur ekki svo glatt undan. Hann á eftir að verða mörgum haldreipi enn um sinn og öðrum til ama og leiðinda. Verstur er hann blandaður yfirdrepsskap og hræsni.

SMS: Hvað heldurðu um arkífismann í samtímanum? Nú eigum við meira magn af heimildum og vitnisburðum um upplifanir fólks af samtímaveruleika en nokkru sinni áður í sögunni, en munu þessar heimildir koma sagnfræðingum framtíðarinnar að gagni? Munu þær yfirhöfuð varðveitast?

ÞH: „Sennilega verður það eitt af erfiðustu viðfangsefnum sagnfræðinga framtíðarinnar að vinna úr rafrænum heimildum. Þær eru að mörgu leyti allt annars eðlis en hinar handskrifuðu og prentuðu. Magnið er miklu meira. Þær geta líka fært okkur mun nákvæmari mynd af gjörðum einstaklinga, ferðum þeirra, neyslu og svo framvegis. Við ættum kannski að hafa það í huga að við skiljum eftir okkur rafræna slóð nánast hvar sem við förum, nánast hvað sem við gerum. Það verður hægt að draga upp svo nákvæma mynd af lífi okkar að skáldskapur, sem getur jú aldrei orðið jafnlygilegur og veruleikinn, gæti orðið að úreltu fyrirbæri. Það er þekkt að nýir miðlar úrelda gamla, eins og til dæmis tölvan ritvélina og stafræna myndavélin filmuna. Ef sagnfræðingar fá nægilega greiðan aðgang að lífi okkar kann það að ögra mjög viðmiðum skáldskaparins.
Við höfum þegar orðið vitni að afhjúpunarmætti rafrænna heimilda. Þær hafa verið grunnurinn að lögsóknum hérlendis sem erlendis, nýlega var til dæmis upplýst um svindl eins af hinum svokölluðu matsfyrirtækjum í fjármálaheiminum. Og skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis hefði aldrei orðið svona viðamikil og nákvæm ef ekki hefði verið fyrir rafrænar heimildir. Það er ekki síst tölvupósturinn sem kemur að gagni. Hann hefur ekki aðeins auðveldað samskipti heldur einnig aðgang annarra að þeim. Ef ég væri lögmaður myndi ég ráðleggja öllum skjólstæðingum mínum að umgangast tölvupóst eins og opinberan vettvang eða fjölmiðil. Fáir virðast hafa áttað sig á þessu.“

Fegurðin ber fólk ofurliði

SMS: Hvaða þýðingu hefur þetta nýja miðlaumhverfi fyrir lýðræðið? Er það til góðs eða ills? Umræður um samfélagsmál eru viðameiri og nákvæmari en áður hefur þekkst, til dæmis á umræðuþráðum á fréttasíðum, en eru áhrifin af þessu ef til vill ofmetin?

ÞH: „Umræður eru meiri en ég er ekki viss um að þær séu nákvæmari. Margt bendir til þess að umræðan hafi miklu frekar þynnst út. Að þetta sé meira og minna undanrenna sem berst eftir spjallþráðum og kommentakerfum. Kjarni mála er enn ræddur meðal þeirra sem hafa raunverulega yfirsýn og þekkingu á einstökum efnum. En svo virðist það hipsum haps hvort yfirsýnin og þekkingin berist til þeirra sem á endanum taka ákvörðun. Ein af orsökum hrunsins er sennilega sú að þau sem tóku ákvarðanir byggðu þær á þekkingarleysi og höfðu ekki nægilega yfirsýn, líklega illa haldin af undanrennuþambi. Að auki virðast þau ekki hafa búið við það aðhald sem almenn gagnrýnin umræða á að veita.
Hugmyndir um beint lýðræði eru byggðar á hæpnum forsendum, held ég. Þær eru illa ígrunduð rómantík fólks sem finnst það einfaldlega fallegt og rétt að almenningur fái að taka ákvarðanir um grundvallarmál. Og núna sé það orðið mögulegt vegna þess að allir hafi aðgang að öllum upplýsingum og umræðan sé orðin svo mikil og góð. Þetta er barnaskapur og það vita allir en fegurð hugmyndarinnar ber fólk ofurliði. Við erum í grunninn með mjög gott lýðræðiskerfi sem byggir á því að við ráðum okkur fulltrúa til þess að kynna sér málin sérstaklega, ræða þau og taka ákvarðanir. Þetta fólk fær – eða á að fá – aðstoð og aðhald við ákvarðanatökuna frá embættismannakerfinu, fjölmiðlunum, háskólum og öðrum rannsóknarstofnunum, svo dæmi séu tekin. Ef við viljum styrkja lýðræðið í landinu ættum við að styrkja þetta kerfi, efla Alþingi, bæta embættismannakerfið, stuðla að betri fjölmiðlun og síðast en ekki síst, byggja upp enn sterkara menntakerfi og rannsóknarstarf. Með þessu gætum við bætt umræðuna í landinu og ákvarðanatökuna og þar með lýðræðið.
Það er augljóst að allur almenningur hefur litlar forsendur til þess að taka ákvarðanir um flókin úrlausnarefni ríkisins, eins og kvótakerfi, Icesave og Evrópusambandsaðild. Sjálfur hef ég engan tíma til þess að kynna mér þessi mál til hlítar, auk þess sem ég hef ekki reynslu eða þekkingu til þess meta suma þessa hluti.
Gildismat almennings er heldur ekki gott viðmið, nema hugsanlega í undantekningartilfellum. Við sáum sorglegt dæmi um fordóma almennings í nýlegum kosningum í Sviss sem snerust um ákveðið réttindamál múslima þar í landi.Við sáum líka hvernig fór þegar almenningur var spurður álits á því hvert sé besta skáldverkið af þeim sem fengið hafa íslensku bókmenntaverðlaunin síðustu tuttugu ár. Niðurstaðan eftir netkosningu var Blái hnötturinn eftir Andra Snæ Magnason. Þótt sú bók sé ágæt þá fer því fjarri að hún sé mesta skáldverkið af þeim sem til greina komu. Hún er hins vegar sennilega sú sem hvað flestir hafa lesið enda ein vinsælasta barnabók síðustu ára. Markaðnum er ekki endilega treystandi til þess að velja besta eða réttasta kostinn. Um það eru ótal dæmi.
Opið lýðræði er delluhugmynd en það þykir því miður enn sem komið er merki um víðsýni og frjálslyndi að halda henni fram. Mér fannst það ekki til fyrirmyndar hjá Styrmi Gunnarssyni, mínum ágæta ritstjóra af Mogganum og einum harðasta talsmanni þessarar hugmyndar hérlendis, að slá um sig með slagorðum á borð við þau að það eigi að færa valdið frá flokkunum til fólksins. Hann hefði þá líka mátt nefna lobbýismann, hagsmunagæsluna og orðræðustýringuna sem fylgdi þessu fyrirkomulagi. Af því sprytti nýtt valdakerfi og í því yrði staða fólksins síst sterkari en nú.“

SMS: Þú hefur skrifað töluvert um höfundarhugtakið og hvernig það hefur breyst með nýjum félagslegum aðstæðum. Er það enn að breytast í samtíma okkar? Hvað finnst þér til dæmis um hugmyndir fólks um stafrænt frelsi?

ÞH: „Ég hef ekki svo mikinn áhuga á lögfræðilegum spursmálum um höfundinn, ef þú ert að spyrja um það. Stafrænir miðlar og stafræna frelsið, sem þú kallar svo, hefur hins vegar haft áhrif á virkni höfundarins í menningunni. Hugtök á borð við frumleika, upprunaleika og áreiðanleika, sem öll tengjast höfundarhugtakinu, hafa augljóslega aðra merkingu í þessu umhverfi. Hvernig og hvort það hefur svo bein áhrif á bókmenntirnar er annað mál og lítt rannsakað.
Reyndar eiga kenningar síðustu áratuga um eðli bókmennta að mörgu leyti betur við um nettexta og rafræna miðlun yfirleitt. Það leiðir svo hugann að því hvort hugsun fræðanna sé ef til vill mun róttækari og lengra komin en skáldskaparins. Sjálfur sæki ég hugmyndalega örvun mun meira í lestur framúrstefnulegra fræða en skáldskap. Skáldskapurinn ertir mann á annan hátt. En svo eru mörkin á milli fræða og skáldskapar alltaf að mást meir og meir út.“

Eitt mesta niðurlægingarskeiðið

SMS: Þorirðu að spá fyrir um nánustu framtíð íslenskra fjölmiðla?

ÞH: „Við lifum nú eitt mesta niðurlægingarskeið íslenskra fjölmiðla. Og það er nú ekki eins og fjölmiðlar hérlendis hafi verið á háu stigi hingað til. Það segir kannski allt sem segja þarf að DV er allt í einu orðinn álitlegasti pappírinn. DV hefur aldrei verið gott blað. Ég hef alltaf verið jafnhissa á tali um hvað Jónas Kristjánsson væri merkilegur blaðamaður og ritstjóri haldandi úti þessu lélega blaði svo árum skipti. Ég las svokallaða starfsævisögu hans sem kom út fyrir síðustu jól. Ályktunin sem Jónas dregur af ævistarfi sínu sem blaðamaður og ritstjóri er sú að blaðamenn skuli ávallt segja sannleikann og fara eftir einhverjum reglum um stíl en hann vill til dæmis að fólk skrifi ekki fleiri orð en 17 í hverri málsgrein. Þetta er sorglegt. Og vanhugsað. Um hvaða sannleika er maðurinn að tala? Og hvaða vitleysa er þetta um orðin sautján? Hvernig getur góður stíll byggst á því að telja orð? Í þessari efnisgrein eru málsgreinar sem innihalda fleiri orð en 17. Eru þær verri en hinar? Ég hef aldrei kynnst Jónasi en eftir lestur ævisögunnar, sem er vel að merkja ekkert sérstaklega vel stíluð, skil ég betur það einfeldningslega sjónarhorn sem DV hefur haft á heiminn í gegnum tíðina.“

SMS: Hvernig heldurðu að málin eigi eftir að þróast þegar lausafjárkrísa eigenda og útgefenda færist í aukana? Mun eitthvað gefa eftir?

ÞH: „Ég veit ekki hvernig hlutirnir eiga eftir að þróast á blaðamarkaði. Hann er óútreiknanlegur vegna þess að menn líta umfram allt á blöð sem valdatæki.“

SMS: Verða íslenskir fjölmiðlar framtíðarinnar markaðsmiðaðir eða pólitískir? Er hægt að vera hvort tveggja í senn?

ÞH: „Fjölmiðlar eru pólitísk fyrirbæri og í núverandi starfsumhverfi verða þeir af illri nauðsyn að vera markaðsmiðaðir.“

Á að standa á sannfæringu sinni

SMS: Og þá aðeins að Morgunblaðinu, þínum gamla vinnustað, þar sem þú vannst frá 1995 til 2009 sem blaðamaður og bókmenntagagnrýnandi, þar af ritstjóri Lesbókar frá 2001 til 2009. Af hverju heldurðu að þér hafi verið sagt upp og hvernig var staðið að því?

ÞH: Útgáfa Lesbókar var alltaf spurning um metnað, burtséð frá því hverju hún skilaði í búið. Það fjaraði undan metnaðinum síðustu misserin. Menn voru með skrýtnar og óraunhæfar hugmyndir um blaðið. Þeir héldu að það væri hægt að gera það að einhverju ungdómsblaði. Kröfur um styttingu efnis og upppoppun urðu sífellt háværari. Ég reyndi að sýna þessu ákveðinn skilning en fór mínu fram í grundvallaratriðum. Maður á ekki að hlusta of mikið á hugmyndir annarra við ritstjórn blaðs. Ef manns eigin sannfæring bilar á maður frekar að hætta. Ég hafði líka lestrartölur með mér þótt eigendur og fulltrúar þeirra í daglegri stjórnun blaðsins sæu þær ekki sömu augum og ég. Lesbók var alveg fram undir það síðasta eitt mest lesna sérblað Moggans. Lengst af var einungis Sunnudagsblaðið meira lesið. Það var í raun ekki fyrr en menn fóru að fokka í blaðinu sem lesturinn tók verulegar dífur, poppið fældi gömlu lesendurna frá. Þó ber að geta þess að lestrartölur sveifluðust jafnan talsvert innan hvers árs. Lestur er ekki síður bundinn tíma en efni og miðlum. En hvort sem fólk trúir því eða ekki þá var lesturinn þessi 8 ár á bilinu 20 til 35% sem er ótrúlegt. Sambærilegir menningarþættir á Rás 1 eru allir með minna en 5% hlustun. Samt er það aðgengilegri og auðveldari neysla en lestur dagblaðs.
Á bak við uppsögnina var sem sé metnaðarleysi og delluhugmyndir um Lesbók – það er alltaf nóg af þeim – en auðvitað einnig pólitík. Á fyrsta fundi mínum með Ólafi Stephensen eftir að hann tók við sem ritstjóri Morgunblaðsins í júní 2008 sagði hann mér að eigendur blaðsins væru mjög ósáttir við svokallaða vinstrislagsíðu Lesbókarinnar. Ég yrði að gera eitthvað í því. Þarna urðu tímamót í samskiptum mínum við ritstjóra. Styrmir Gunnarsson hafði ýjað að þessu við mig en aldrei beðið mig um að gera eitt eða neitt í því. Það var þvert á móti hluti af hans ritstjórnarstefnu að ólíkar raddir fengju að heyrast í Morgunblaðinu. Öðrum þræði var það þægilegt fyrir hann að geta bent á Lesbókina og aðrar slíkar raddir ef hann var sjálfur sakaður um að reka harða hægristefnu í blaðinu. Ég spurði Óla hvað hann vildi gera í málinu. Hann stakk upp á því að við réðum Stefaníu Óskarsdóttur sem pistlahöfund. Við gerðum það. Síðan kom hrunið. Ég tók þátt í mótmælum í janúar 2009 og skrifaði á sama tíma harðan pistil um Sjálfstæðisflokkinn á miðopnu. Tíu dögum seinna var ég rekinn og einn annar blaðamaður, Halla Gunnarsdóttir sem var þingfréttaritari. Pólitískar kvartanir höfðu líka borist um hennar störf. En auðvitað voru einhverjar fjárhagslegar ástæður fyrir brottrekstri okkar Höllu, eins og Óli sagði í ágætu spjalli okkar við uppsögnina.“

SMS: Hvernig finnst þér komið fyrir Lesbókinni í dag?

ÞH: „Lesbókin er dauð, maður. Lesbókin er dauð.“

SMS: Og hvað finnst þér um ráðningu Davíðs Oddsonar sem ritstjóra blaðsins?

ÞH: „Það er brjálæðisleg hugmynd sem segir allt sem segja þarf um það hvernig þetta þjóðfélag er. Styrmir talaði alltaf mikið um hvað góð dómgreind skipti miklu máli hjá blaðamönnum. Nú er hann pistlahöfundur hjá einum dómgreindarminnsta og versta stjórnmálamanni Íslandssögunnar.“

Lágkúran sigraði Ísland

SMS: Hvað finnst þér um menningarlega fjölmiðlaumfjöllun og fjölmiðlagagnrýni á Íslandi?

ÞH: „Þú ert aldeilis hittinn í þessum spurningum. Spjallið verður nánast tómur bölmóður.

Auðvitað er menningarumfjöllun á undanhaldi eins og allir sjá. Gagnrýni er til dæmis takmörkuð. Ríkisútvarpið eitt heldur uppi merkjunum. Og þá á ég við útvarpið. Í Ríkissjónvarpinu er eiginlega ekkert og það sem verra er er að það sem er er eiginlega verra en ekkert. Ég gagnrýndi val Egils Helgasonar á ritdómurum í Kiljuna þegar í upphafi – taldi þau Pál og Kolbrúnu vera of lík hvort öðru – en eftir að hafa fylgst með þeim síðustu misseri verð ég æ meira undrandi yfir því hvað þau hafa litla færni í bókmenntagreiningu. Þau eru jú búin að vera í þessum bransa í áratugi. Egill sjálfur er góður samtalsmaður en hann er takmarkaðri bókmenntaumfjallandi en ég hélt. Um daginn kynnti hann Cormac McCarthy með þeim hætti að áhorfendur hefðu getað haldið að þar færi lélegur b-höfundur úr Hollywood-vélinni. Hann leyfir umfjölluninni að vera á einhverju kjaftastigi. Höfundum er slátrað á forsendum aldurs, kyns og menntunar. Ég varð beinlínis hryggur eftir meðferð þeirra þremenninga á Steinunni Sigurðardóttur í vetur. Ritdómararnir bera fyrir sig fáfræði þegar þeir nenna ekki að lesa nákvæmlega. Og svo flissa þau bara að öllu saman. Sorglegast er kannski að þremenningarnir virðast eiga sér næga viðhlæjendur, að minnsta kosti ef marka má allt hrósið sem Egill fær fyrir þáttinn á Fésbókinni. Fólk heldur að þetta sé góð umfjöllun. Fólk heldur að það sé þetta sem bókmenntaumfjöllun snúist um. En þar skjátlast því herfilega.“

SMS: Af hverju eru stöndugustu blöðin í dag Séð og Heyrt, Vikan og Gestgjafinn?

ÞH: „Af því að lágkúran sigraði Ísland í góðærinu.“

SMS: Hvað finnst þér um ástandið í íslenskum samtímabókmenntum? Eru þær í góðu formi?

ÞH: „Íslenskar bókmenntir eru ágætar. Við eigum nokkra mjög góða samtímahöfunda. Og svo eigum við merkilega hefð. En það væri hægt að gera svo miklu meira. Við þurfum menntamálaráðherra sem hefur raunverulega trú á bókmenntum og menningu og kjark til þess að berjast fyrir henni. Hér færi allt af stað ef við veðjuðum fyrir alvöru á ímyndunarkraftinn. Ég hef trú á Katrínu Jakobsdóttur í þessu starfi. Ef hún fær tíma er hún líkleg til þess að koma hlutum á hreyfingu.“

SMS: Hvað með sagnabókmenntirnar? Hvað með ljóðlistina?

ÞH: „Við eigum jafnvel betri ljóðskáld en sagnaskáld. Við þurfum að gefa ljóðunum meiri gaum.“

SMS: Hvaða skoðun hefurðu á hinum íslensku bókmenntaverðlaunum?

ÞH: „Þetta eru fínustu verðlaun fyrir þá sem fá þau.“

Sú yrði nú hissa hún mamma ...

SMS: Eru menningarelítur í Reykjavík – og ef svo er – tilheyrir þú einhverri?

ÞH: „Haha! Sú yrði nú hissa hún mamma ef ég tilheyrði einhverri elítu.“

SMS: Þú ert fræðimaður, kennari, fjölskyldumaður, en ertu skáld?

ÞH: „Nei, en ég var að ljúka við bók um Birgi Andrésson myndlistarmann sem kemur út í haust hjá Crymogeu. Hún fjallar um það hvernig þetta er allt að hverfa, íslensk menning, listin, ef ekki maðurinn sjálfur.
Birgir var einn merkasti listamaður okkar er hann lést fyrir aldur fram 2007. Táknfræði verka hans er greind í bókinni og skoðuð í menningarlegu, listsögulegu og hugmyndafræðilegu ljósi. Birgir er settur í samhengi við póststrúktúralískar hugmyndir um listaverkið, goðsagnir, byrjanir og endalok, merkinguna og tungumálið, sem er mikilvægur efnisþáttur í myndlist hans, og fagurfræði hvarfsins. Hugtök um þjóð og menningu eru til umfjöllunar og íslensk menningarsaga á tuttugustu öld. Konseptlist, innlend og alþjóðleg, er sömuleiðis til umræðu. Ég vona að þetta efni ásamt ítarlegri ævi- og sýningaskrá Birgis leggi grundvöll að frekari rannsóknum á list hans.
Birgir var skáld! Hann segir magnaðar sögur í þessari bók.“

Þröstur í hnotskurn

Þröstur Helgason er fæddur í Reykjavík 1967. Eiginkona hans er Hrönn Marinósdóttir, stjórnandi Alþjóðlegrar kvikmyndahátíðar í Reykjavík, og eiga þau þrjár dætur. Þröstur var blaðamaður og bókmenntagagnrýnandi á Morgunblaðinu frá 1995 til 2009, þar af ritstjóri Lesbókar Morgunblaðsins átta síðustu árin. Hann hefur verið stundakennari við Háskóla Íslands frá 2000, kennt námskeið við Listaháskólann, fengist við ritstjórn bóka og ritun fræðigreina. Hann er höfundur bókarinnar Einkavegir (Bjartur, 2003).
Hann er að ljúka við bók um Birgi Andrésson og list hans (Crymogea, 2010).
Þröstur stundar nú doktorsnám í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands og sinnir bókmenntagagnrýni og pistlaskrifum fyrir Víðsjá Ríkisútvarpsins.

Texti: Svanur Már Snorrason

(Viðtalið birtist í tímaritinu Mannlíf, júní 2010)

Saga úr sveit

2011-02-08T21:45:00.003Z

Birgir og Ísleifur koma inn í herbergið.

Birgir: Við verðum að biðja ykkur báða um að fara.

Ísleifur: Við verðum.

Þorgeir og Steini líta á hvorn annan og kinka kolli og fara.

Birgir: Þeir eru ágætir menn en þessi staður og þessi stund getur reynst þeim hættuleg.

Ísleifur: Þeir vita það.

Birgir: Ætli það sé til eitthvað að borða?

Ísleifur: Já.

Birgir: Ég myndi ekki slá hendinni á móti svo sem einni Sóma samloku með roast beaf, remolaði og steiktum.

Ísleifur: Það myndi ég ekki heldur gera. Mér er það þó til efs að ísskápurinn hafi að geyma slíkt góðgæti.

Þorgeir stingur inn höfðinu og segir: Það eru til samlokur, ég fór í Bónus í gær. Keypti fullt af samlokum með roast beaf, remolaði og steiktum. Verið ekki feimnir við þær.

Ísleifur: Hafðu þökk fyrir. Gleymdu ekki að taka skiptimiða.

Birgir: Það er kalt úti. Mundirðu eftir eyrnaskjólunum?

Ísleifur: Hann er farinn, heyrir ekki í þér. Mér sýndist þó hann vera með eyrnaskjólin, er þó ekki alveg viss. Finnst ég vera farinn að taka ver eftir. Athyglisgáfan er eitthvað farin að svíkja mig.

Birgir: Það er margt sem svíkur mann þessa dagana. Fuglarnir syngja ekki jafn fallega og hér áður. Og það er búið að byggja í brekkunni.

Ísleifur: Þeir höfðu nú fullan rétt á því.

Birgir: Mikið væri gott að leggja sig núna.

Ísleifur: Satt segirðu. Þú veist þó að það kemur ekki til greina nú. Við verðum að hinkra aðeins lengur - þeirra tími er ekki alveg kominn en það er alveg kominn tími á okkur.

Birgir: Farðu nú ekki að tala um að tíminn sé afstæður, eina ferðina enn. Mér er það fullljóst og öllum hér líka. Mig langar bara til að leggja mig.

Ísleifur: Þetta verður allt að vera þrungið merkingu, annars er ekkert í þetta varið.

Birgir: Þetta verður allt að vera þrungið merkingu, annars er ekkert í þetta varið. Ég held að ég hafi heyrt þetta áður.

Ísleifur: Það verður að halda þér við efnið. Þú ert svo óþolinmóður aðra stundina en þreyttur hina. Það verður að halda þér við efnið. Þeirra tími er ekki kominn og við verðum að standa vaktina.

Birgir: Ég er orðinn leiður á þessu. Alltaf að hanga á einhverjum stöðum öðrum til verndar. Ekkert að gera, ekkert að gerast. Ég þoli þetta ekki lengur.

Ísleifur: Mér finnst nú fleiri en ég vera farnir að endurtaka sig.

Birgir: Æi, góði þegiðu nú.

Ísleifur: Þegiðu bara sjálfur.

Þögn. Síðan fallast þeir í faðma.

Birgir: Við skulum ekki rífast.

Ísleifur: Aldrei aftur.

Birgir: Þú veist vel hvernig ég get látið. Þeir eru misjafnir dagarnir.

Ísleifur: Næstum því eins og þeir eru margir. Þó ekki.

Þögn. Smá bið. Þeir horfa í kringum sig og uppí loftið.

Ísleifur: Ég held að þetta sé liðið hjá. Við getum hleypt þeim inn aftur.

Birgir: Heldurðu að það sé óhætt? Væri ekki nær að bíða aðeins lengur?

Ísleifur: Nei, þetta er allt orðið þrungið merkingu, ég finn það.

Birgir: Varstu að bíða eftir því? Mér er skítsama um þessa merkingu. Ég hef aldrei fundið hana og mun væntanlega ekki.

Ísleifur: Maður finnur ekki nema að maður leiti.

Birgir: Maður verður að hafa þörf fyrir að leita. Hana hef ég ekki. Og hana nú.

Ísleifur: Svona, hleyptu þeim inn.

Pæling um áþreifanlega peninga

2011-02-07T23:34:00.003Z

Er óeðlilegt að ég kaupi bensín á bílinn fyrir fimm þúsundkallinn sem mamma þín og pabbi mínir gáfu mér í afmælisgjöf í gær?

Spurningunni er svarað á þann hátt að henni þyki það í hæsta máta óeðlilegt og óviðeigandi og svo spyr hún mig hvort ég hafi raunverulega gert það; keypt bensín fyrir fimmþúsundkallinn.

Ég svara því til að bensínið sé nú ekki beint ódýrt þessa dagana og því hafi ég og hún verið að keyra á nánast tómum tankinum undanfarnar vikur, alltaf takandi fyrir fimmhundruð kall og stundum minna og það geti hreint ekki farið vel með bílinn né sálarástand okkar beggja.

Hún spyr hvað ég meini með þessu en ég vil frekar ræða um fimmþúsundkallinn og hvað hann þýði sem gjöf. Einhver réttir mér fimmþúsundkall sem gjöf, í þessu tilviki foreldrar hennar, það er þakkavert og því var sinnt; það var þakkað fyrir sig með kossum og faðmlögum.

Hún setur upp fýlu- og vandlætingarsvip.

Ég hins vegar held áfram að tala.

Sko, ef ég kaupi bensín fyrir þennan fimmþúsundkall þá er það ekki endilega gjöf þeirra til mín; þau keyptu ekki handa mér bensín!

Nú hvað þá, öskrar hún á mig og öskrar svo aftur: Djöfull geturðu verið leiðinlegur og tillitslaus. Þau vildu þér bara vel með því að gefa þér þennan pening og ætluðust örugglega ekki að þú færir og keyptir bensín eða færir og verslaðir í Bónus fyrir helgina fyrir peninginn. Þú ert tillitslaus dóni, ég skil stundum ekkert í mér að nenna að hanga með þér.

Ég verð að þjást í kvöld og meginþorrann úr næstu viku sem hefst á morgun. En hvað um það – ég verð að fá að ræða um fimmþúsundkallinn, annars frýs ég eins og allar tölvurnar í gegnum tíðina sem fengu ekki næga aðhlynningu.

Ég þykist viss um að gjafir snúist ekki um formið, seðilinn, í þessu tilviki fimmþúsundkall. Hann er í ákveðnu formi og flestir vita hvernig hann lítur út. Ég er að reyna að segja minni heittelskuðu að þótt ég fari og eyði nákvæmlega þessum seðli sé það sem ég keypti fyrir hann ekki endilega afmælisgjöfin mín. Þetta snúist um ákveðna hugsun sem ekki sé tengt að nokkru leyti sjálfum seðlinum sem mér var gefinn. Ég veit reyndar ekki hvað Wittgenstein myndi segja um þessar pælingar mínar en gjarnan myndi ég vilja vita það.

Ég eyddi seðlinum í eina kippu af ódýrum bjór og síðan fóru fjögur þúsund krónur í bensín á minn gamla en góða bíl. En ég leit ekki og lít ekki á bensínið og bjórinn sem afmælisgjöfina sem tengdaforeldrar mínir gáfu mér þótt ég hafi vissulega borgað með seðli sem þau gáfu mér fyrr um daginn.

Að mínu mati er það deginum ljósara að það sem þú ætlar þér í huganum sem afmælisgjöf handa sjálfum þér fyrir fimmþúsundkallinn sé hin raunverulega afmælisgjöf þótt þú fjárfestir ekki í henni fyrr en talsvert eftir að þú fékkst umræddan seðil í hendurnar.

Djöfulsins bull er þetta, segir hún eldrauð og virkilega öskureið og gerir sig líklega til að henda í mig þungum og forláta öskubakka sem pabbi gaf mér um daginn þegar hann var að hreinsa út úr geymslunni sinni.

Þessi öskubakki er ljótur, klunnalegur og skítugur og virðist hafa verið partur af einhverskonar Keflavíkurgöngusyndrómi sem ég get ekki alveg gert grein fyrir á þessari stundu enda þarf ég að hafa mig allan við að komast undan öskubakkanum – hann myndi án efa meiða mig eða rota og í það minnsta skilja eftir stórt og mikið mar, fjölskrúðugt að lit og lögun.

En ég næ að beygja mig og öskubakkinn lendir á blessuðum heimiliskettinum sem bjóst greinilega við einhverju allt öðru og hvæsir hressilega í átt að konu minni og það hef ég hann aldrei séð gera. Hann hefur oft hvæst á mig.

Konu minni er verulega brugðið og mér sýnist sem svo að hún vorkenni kettinum mikið og að hún skammist sín mikið fyrir að hafa kastað öskubakkanum í hann en sé jafnvel orðin enn reiðari í minn garð. Það ég fæ ekki skilið því ég var bara að reyna að rökræða við hana.

Krydd

2011-02-05T20:59:00.005Z

"Leikurinn er að byrja," sagði hann og settist í sófann. "Ég held að KR-ingar klári þetta - fari í úrslitin og verði loksins bikarmeistar í ár. Það eru orðin tuttugu ár síðan þeir urðu bikarmeistarar, alltof langur tími."
Hann opnaði snakkpokann og handfjatlaði svo glasið sem var fullt af gosi - appelsíni.
"Ég ætla út í búð, það vantar bæði klósettpappír og Íbúfen," sagði hún mildilega. "Ertu með einhvern aur á þér, eða á ég að nota kortið?"
Hann leit upp og teygði sig í veskið sem var á borðinu fyrir framan hann. "Er fimm þúsund nóg?"
Hún hugsaði sig um og það var eins og hún gleymdi sér um stund.
"Ég ætla aðeins út í búð."
Hann leit á hana með undrunarsvip og endurtók rólega spurninguna. "Er fimm þúsund nóg?" Bætti svo strax við: "Ég er ekki með meira á mér, en þú getur alveg tekið kortið."
Hún settist hjá honum og var annars hugar, fékk sér sopa af appelsíninu og smá snakk líka.
"Það vantar bara Íbúfen og klósettpappír. Og eitthvað krydd. Ég tek bara kortið."

New post

2011-02-03T21:38:00.008Z

(Einu sinni kom Vondi kallinn og sagði að hann ætlaði að taka mig. Ég sagði: Farðu
Vondi kall, þú ert bara vondur. Hann sagði, ha, ha, ég fer ekki neitt. þú ert bara
asni og mamma þín er frönsk. Ég henti í hann sandi og stein og sagði: Já, mamma
mín er frönsk, ég elska hana, og ég er ekki asni, þú ert bara asni sem borðar bara
plastpoka og myglaðar rófur. Þá varð Vondi kallinn reiður og reyndi að taka mig en
ég náði rétt svo að komast undan. Hjúkk. Ég hljóp í burtu en sneri mér
fljótlega við og ullaði á Vonda kallinn og gaf honum fokkmerki.
Þá tók hann upp stóran stein og henti honum beint í hausinn á mér
og hló hátt og mikið og ætlaði að ná í mig en þá kom góður maður aðvífandi og
Vondi kallinn hljóp í burtu, enda var hann alltaf hræddur við góða menn.
Ég fékk stóran skurð á ennið og fór á slysó og þurfti að sauma ellefu spor.
Læknirinn, sem var góður og fallegur, sagði við mig að ég yrði að passa mig á Vonda kallinum,
hann væri svo vondur og ég væri svo góður.
Takk góði læknir sagði ég og var kátur þá stundina)

Eir-kvót 16

2011-01-26T20:35:00.000Z

"Blessuð, hún er löngu hætt með honum. Þetta var svona gaur sem hún er með í
einn tvo daga."

Eir-kvót 15

2011-01-24T20:04:00.001Z

"Ef þú værir munaðarlaus og yngri myndi ég ættleiða þig." Við Röggu þegar
hún var eitthvað að ibba gogg.

mynd

2011-01-22T21:17:00.001Z

Eir-kvót 14

2011-01-21T23:23:00.001Z

"Finndu fyrst tóninn og syngdu svo. Ekki byrja að syngja áður en tónninn er
fundinn." Eitt af heilræðum Eir sem blaðamenn undir stjórn hans nutu, og þau voru mörg, enda Eir á góðum degi ekkert annað en frábær kennari.

Eir-kvót 13

2011-01-21T21:20:00.000Z

Eir á innan við fimm sekúndum við SMS: "Tökum þetta efni í næstu viku. Hvaða vitleysa er þetta?, við tökum þetta bara núna. Hvað ertu að láta mig bíða?, okkur vantar efni. Hvað ertu að rugla? Bara gera þetta strax."

Eir-kvót 12

2011-01-20T22:17:00.002Z

"Prótein, er það nafn á einhverri reikistjörnu?" Eir þegar Tobba og Ragga voru að ræða um mat og næringu og eitthvað svoleiðis bull.

Eir-kvót 11

2011-01-20T19:27:00.002Z

"Benz er eiginlega eins og ég - gæði án tilgerðar." Við Lindu Pé í september
2010 vegna mögulegra bílakaupa hennar.

Eir-kvót 10

2011-01-19T21:56:00.000Z

"Horfðu í augun á mér þegar þú lýgur." Við blm. S&H 7. des. árið 2009. Hvass en þó glottandi.

Eir-kvót 9

2011-01-19T21:12:00.001Z

"Þetta eru bara nóboddís með kyndla. Sendu þetta á Fréttablaðið, birt með
góðfúslegu leyfi Séð og Heyrt." Við Röggu 7. janúar 2010. Vegna mynda teknar
á Vesturbæjarhátíð á þrettándanum. Enginn frægur á myndunum.

Eir-kvót 8

2011-01-19T15:20:00.001Z

"Þú tekur þetta ekkert út úr ísskápnum." Klassísk setning frá Eir.

Eir-kvót 7

2011-01-18T22:35:00.002Z

"Ég ætla ekki að éta þetta ofan í þig! Þetta hljómaði ekki alveg rétt! En
þetta var samt góð setning hjá mér." Eiríkur var þarna smá að skamma Tobbu, 7. janúar 2010.

Eir-kvót 6

2011-01-17T23:31:00.002Z

"Það fer ykkur báðum miklu betur að vera svona ómáluð."
Eiríkur við Svan og Röggu klukkan níu að morgni fyrir framan kaffivélina þann 11. nóvember árið 2009.

Eir-kvót 5

2011-01-17T19:02:00.000Z

"Það nennir enginn að hringja í hana lengur. Hún bíður við símann."

Eir-kvót 4

2011-01-16T20:36:00.002Z

"Það er ekki eins og fólk hlaupi út á náttfötunum til að kaupa þetta rusl."

Eir-kvót 3

2011-01-16T19:30:00.002Z

"Mér líður alltaf best þegar mér líður illa."

Eir-kvót 2

2011-01-15T22:17:00.003Z

"Talaðu við þessa konu, það er einhver saga þarna. Var ekki mamma hennar
geimvera?"

Eir-kvót 1

2011-01-15T22:07:00.003Z

"Borða hnakkamellur kjötbollur?" spurði Eiríkur Brynju Björk er hún gúffaði í sig
kjötbollum í mötuneytinu. Varð fátt um svör.

Eir-kvót

2011-01-15T20:10:00.003Z

Þegar ég vann á Séð & Heyrt undir stjórn Eiríks Jónssonar tókum við Ragga (sem nú er ritstjóri) upp á því að safna saman nokkrum góðum setningum Eiríks (held að Ragga hafi byrjað á þessu fyrr en ég var þó snöggur að átta mig á þessu og hripaði stundum niður) í skjal og þetta skjal er til ennþá og má alls ekki glatast. Ég á nokkur Eir-kvót í mínum fórum og fæ vonandi send fleiri á næstunni frá Röggu. Eiríkur gat verið alveg sérlega skemmtilegur ef sá gállinn var á honum og lágum við stundum í krampa yfir bullinu/gullinu sem kom út úr honum og ef við hefðum verið duglegri við þetta (þurftum að vinna frekar mikið) ættum við Ragga efni í góða bók sem myndi vera hundrað sinnum fyndnari en einhver Bjögga Halldórs-kvót og sögur. Við Ragga getum reyndar sagt margar skemmtilegar og sérkennilegar sögur af Eiríki og ætli við skellum ekki seinna meir í bók þar sem blandað verður saman kvótum og sögum - það verður lesning í lagi. En ég ætla að birta eitt og eitt Eir-kvót á næstunni hér á þessari mögnuðu síðu. Það fyrsta kemur fljótlega.

“Lambið Guðs míns, sem situr á stóli Guðs míns, miskunna þú mér.”

2011-01-13T22:25:00.005Z

Um Píslarsögu síra Jóns Magnússonar og hans bænaklifur

Þegar píslarsögu síra Jóns Magnússonar ber á góma er ekki óalgengt að mönnum verði á að tala um veröld myrkurs og hindurvitna, galdrafár, ofsóknir og ofstæki. Margir sjá tímabilið, sem frásögn síra Jóns spannar, eins og einn risastóran bálköst í myrkri aldarinnar þar sem konum og körlum er varpað á bálið í refsingarskyni fyrir afbrot sem okkur, er nú lifum, finnast léttvæg og lítilfjörleg.

Refsingar fyrir agabrot hér á landi gegn trúarlegum og veraldlegum yfirvöldum allt frá siðaskiptum, eða frá því Stóridómur var lögtekinn á Alþingi 1564, og fram á nítjándu öldina einkenndust af hörku, smámunasemi og jafnvel af geðþótta yfirvaldanna.

Tölur um fjölda galdrabrenna hérlendis eru nokkuð á reiki en yfirleitt er talið að þær hafi verið á bilinu tuttugu til tuttugu og fimm. Þó flestum þyki þessi tala alveg nógu há er þetta þó hlutfallslega miklu minna hér en til dæmis í Danmörku og Þýskalandi og einnig er vert að geta þess að í þeim löndum voru það nær eingöngu konur sem fóru á bálið en hér á Íslandi var aðeins ein kona brennd.

Píslarsaga síra Jóns Magnússonar er mögnuð bók. Þar fjallar höfundurinn um þær galdraofsóknir er hann telur sig verða fyrir af völdum feðga er kenndir voru við Kirkjuból í Skutulsfirði. Eftir mikið japl og jaml og fuður fékk síra Jón því framgengt, eins og alkunnugt er, að feðgarnir voru brenndir á báli. Þessi viðureign síra Jóns við þá feðga er án efa frægasta galdramál Íslandssögunnar, enda hefur töluvert verið um það fjallað bæði í ræðu og riti og sitt sýnst hverjum.

Píslarsaga síra Jóns hefur að geyma magnaðar lýsingar á líkamlegum og andlegum kvölum sem hann varð fyrir og var sannfærður um að væru af völdum galdrakunnáttu eða galdramáttar þeirra feðga. Þótt eflaust megi deila um heimildagildi píslarsögunnar í sögulegu samhengi eru kvalalýsingar síra Jóns svo sterkar og ljóslifandi að þó ekki væri nema fyrir þær einar er bókin stórmerkileg í bókmenntalegu samhengi:

Því þær kvalir, sem ég reyndi, voru ekki sama slags eða með samri pínuaðferð, heldur stórum umbreytilegar á öllum tímum, og svo eg mátti sínu sinni sitt og hvert reyna. Stundum var eg svo sem undir ofurþungu fargi kraminn og klesstur, svo sem þá maðkur er marinn eða ostur fergður, svo að megn og máttur var allur í burt tekinn, og í því fargi var þess á milli svo að finna sem líkaminn væri pikkaður með brennandi eða glóandi smánálum, svo þétt um holdið svo sem til að jafna, er menn finna til nálardofa. (78)

En þótt lýsingar síra Jóns beri vott um hræðilegar líkamlegar kvalir sem fæstir myndu vilja reyna á sjálfum sér þá finnst honum þær smáræði eitt miðað við þær andlegu þjáningar sem koma fram í formi efasemda um almættið:

Mjög þrálega var eg undirlagður mikilli fýlu og andstyggð, eftir andanum að tala, svo að Guðs heilaga orð varð í mínum huga (sjálfum mér viðbjóðslega) afbakað og til guðlastanar kreist og troðið, svo eg varð stundum önnur orð í samri meiningu að finna, en hinum, sem afbökuðust og rangfærðust, frá að víkja, svo eg skyldi ekki þeirri andstyggð mína aumu sál ofhlaða. (86)

Eftirfarandi lýsir mjög vel hvað þessar andlegu þjáningar lögðust þungt á síra
Jón; ekki einu sinni heimsyfirráð, hvað þá annað, gátu freistað hans í kvölunum:

Hversu oft hefða eg óskað mér, hefða eg um þann kost mátt velja að þó veröldin hefði mín eigin eign verið að óskiptu, hana alla á milli gefa, að eg hefða mátt líða og undirleggjast hverja helzt písl, sem mannlegur hugur eða hendur hefði kunnað upp að finna eða á leggjast, aðeins frelsaður og fríaður frá þeim innri sálarinnar kvölum, og því voru mér þær píslir, sem á holdinu lágu, fisi og hégóma léttari að reikna við hitt, sem sálina kvaldi. (86)

En þrátt fyrir hinar miklu kvalir sem á síra Jóni liggja ná þær ekki að yfirbuga hann algjörlega þótt oft hafi litlu munað. Það er hægt að merkja það á textanum að síra Jón er maður sem haldinn er trúarhita og trúarnæmi á hæsta stigi. Þrátt fyrir efasemdirnar og þær kvalir sem þeim fylgja er hann þakklátur fyrir þær stundir sem drottinn veitir honum á milli stríða:

Það bar og líka við stundum, að hríðanna slotum þeirra stóru, þá duttu í hug minn nokkur Guðs orð, sem eg viðkannaðist og mér voru alkunnug, en sú útlegging mér gafst um þeirra skilning varð mínum skilningi yfirundrunarleg, sem eg vissi, að enginn maður mundi kunna svo út að leggja, hversu vel lærður sem verið hefði, svo eg lá þá svo sem flatur í forundran Guðs dýrðar og dásemdar, svo eg þóttist í færum um að tala við þá hálærðustu, þó þeim nálægur verið hefði, um Guðs dóma og dásemdir. Hvar af allir heilskyggnir mega sjá, hversu Drottinn er stór guð og dásamlega yfirdrottnar mitt á meðal óvina sinna og kann og getur auðveldlega hjálpað, líka í hæstu neyð, þeim hann annast og að sér tekur. (94)

Ef djöfullinn hefur verið hér á ferð hefur hann komist að raun um að ekki var auðvelt að fá síra Jón á sitt band og minnir þessi barátta hans nokkuð á freistingarsögu Jesú Krists, þótt aðferðir freistarans séu ólíkar sem og persónur þær sem hann freistar í þessum tilvikum:

En djöfullinn sagði við hann: Ef þú ert sonur guðs, þá bjóð þú steini þessum, að hann verði að brauði. Og Jesús svaraði honum: Ritað er: Maðurinn lifir ekki á brauði einu saman. Þá hóf hann hann upp og sýndi honum öll ríki heimsbygðarinnar á augabragði. Og djöfulinn sagði við hann: Þér mun eg gefa alt þetta veldi og dýrð þeirra, því að mér er það í vald gefið, og eg gef það hverjum sem eg vil. Ef þú því tilbiður frammi fyrir mér, skal það alt verða þitt. Og Jesús svaraði og sagði við hann: Ritað er: Drottin, Guð þinn, átt þú að tilbiðja og þjóna honum einum. Lúkas 4. 1.-9. (útg. 1978)

Það sem síra Jón notar sér til bjargræðis í verstu kvölunum er einmitt tilbeiðsla á drottinn almáttugan, eða það sem síra Jón kallar bænaklifur. Hann staglast á orði Guðs sér til sáluhjálpar og það er einmitt það sem virðist gera það að verkum að hann heldur velli mitt í öllum hinum djöfullegu árásum og freistingum:

- svo og þó mér væri á milli þeirra stríðu áhlaupanna vægjanlegra, - ellegar og líka þá eg fann munninn og tunguna þreytta í því klifi og bænarverki, svo að eg varð mér hæginda að leita og vörunum kyrrum að halda, þá lét eg þó samt þau bænarorð í huganum á hrærðri tungunni loða, því eg hugsaði með mér, að eg skyldi gera mér þar úr vana, til hvers eg mætti helzt taka, hvort sem árásirnar að höndum kæmi í svefni eða vöku. En þráoft bar það við, að mér var hin mesta nauðung að því verki, svo eg varð sjálfum mér þar til að nauðga rétt á móti þverum vilja. (94)

Sitt sýnist hverjum um þessa aðferð síra Jóns og mörgum finnst eflaust sem þarna sé um að ræða frekar vélræna og allt að því lífvana trú. Menn sjá kannski síra Jón fyrir sér sem hálfgert vélmenni skyrpandi út úr sér orði Guðs á frekar kaldan hátt, laust við innileika og hlýju. En hér er þó kannski miklu fremur um að ræða ákveðna aðferðarfræði hjá síra Jóni, í verstu köstunum, þar sem tungan er einfaldlega tæki til lækningar.

Um þessa aðferð síra Jóns segir Sigurður Nordal í erindi sínu Trúarlíf síra Jóns Magnússonar:

En nú er að reyna að skilja hinn þáttinn, sem mörgum mun jafnvel finnast enn fjarstæðari og ógeðfelldari en sjálfar lýsingar kvalanna og freistinganna: bænastaglið, klifunina á guðs orði með þurrum huga og steingerðu hjarta. Getur nokkuð verið óskyldara sannri, lifandi og heilbrigðri trú en þessi varaþjónusta við drottin, sem síra Jóni virtist vera slíkt sáluhjálparatriði? (31)

En menn verða að taka það með í reikninginn að síra Jón er sárþjáður á sál og líkama og vandséð er hvað skal til bragðs taka. Ekki var hægt að leita til geðlækna á þessum tíma og fá við þessum kvillum lyf í apótekum og ekki var um það að ræða að fara síðan í hópmeðferð eða eitthvað þvíumlíkt. Í grein sinni Merkingarheimur og skynjun skoðar Ólína Þorvarðardóttir einmitt Píslarsögu síra Jóns út frá læknisfræðilegu sjónarhorni og segir á einum stað:

Sú spurning hefur gerst áleitin hvort séra Jón Magnússon hafi í raun þjáðst af geðklofa, vegna þess að margt í píslarsögu hans gefur til kynna að einmitt þannig hafi verið komið fyrir honum. Óttar Guðmundsson læknir hefur sett fram þá skoðun og segir að flestir nútímalæknar hefðu látið klerkinn fá geðlyf til þess að slá á hugmyndir hans og skynvillur. (39)

Það er hægt að skoða og túlka píslarsögu síra Jóns á margan hátt, en hvað sem slíkum pælingum líður verða menn að muna að síra Jón er uppi á tímum mikils rétttrúnaðar og drottinn guð er vandlátur mjög, eða eins og segir í áðurnefndu erindi Sigurðar Nordal:

Samkvæmt hinum mikla rétttrúnaði 17. aldar lék ekki nokkur vafi á opinberuðum sannleika. Vandinn var sá einn að beygja hugsunina skilyrðislaust undir ok trúarsetninganna. Allar efasemdir voru hégómleg uppreisn villuráfandi heimsku, sem þóttist vera vizka, eða blátt áfram tálsnörur djöfulsins. (35)

Í ljósi upplýsinga um rétttrúnaðinn og hugsun almennings á þessum tíma finnst mér bænaklifur síra Jóns hvorki ógeðfellt né fjarstæðukennt. Hér er miklu fremur um að ræða síðasta hálmstráið hjá sjúkum og skynsömum manni sem ég vil meina að síra Jón hafi verið. Hann veit að það er einn hinn allraversti glæpur þessa tíma að formæla drottni almáttugum. Hann er farinn að freistast til þess í verstu kvölunum og ef hann lætur undan þeirri freistingu þýðir það ekki nema eitt: allt er tapað, ekkert er framundan nema eilíf útskúfun í helvíti.

Bænaklifið er í raun og veru það eina sem síra Jón getur gert og það gerir hann þó stundum sé honum það óljúft eins og áður hefur fram komið. Aðalatriðið er að láta ekki undan, bíta á jaxlinn í þeirri fullvissu að hans bíði eilíf himnasæla hjá drottni almáttugum standist hann þessa prófraun fordæðuskaparins.

Heimildaskrá:

Biblían. Hið íslenzka biblíufélag, Reykjavík 1978

Matthías Viðar Sæmundsson 1996. Galdur á brennuöld. Storð, Reykjavík.

Ólína Þorvarðardóttir 1992. “Merkingarheimur og skynjun. Sekt og sakleysi í Píslarsögu Jóns Magnússonar”, Tímarit máls og menningar, 53 árg. 4. Hefti.

Píslarsaga síra Jóns Magnússonar. Sigurður Nordal sá um útgáfuna, Almenna bókafélagið, Reykjavík 1967.

Silja Aðalsteinsdóttir 1993. Bók af bók. Mál og menning, Reykjavík.

Nú verða sagðar fréttir

2011-01-11T20:52:00.001Z

Í fréttum er þetta helst

Það er búið að myrða Raunveruleikann

Hann var stunginn til bana

Búið er að handtaka Stefnumótið og færa það til yfirheyrslu grunað um verknaðinn

Fjölmörg vitni voru að morðinu

Hversdagsleikinn hefur lagt á flótta og hefur ekkert spurst til hans frá því að
morðið var framið

Hversdagsleikinn er ekki talinn tengjast morðinu heldur er frekar talið að hann sé hræddur um að eins fari fyrir
honum komi hann sér ekki í burtu

Yfirborðsmennskan og Sýndarmennskan vildu ekkert láta eftir sér hafa en fóru á kaffihús og létu eins og hálfvitar

Meira um málið í 10-fréttum

Húnvetningur í Garðabæ

2011-01-05T20:25:00.005Z

Í desember á síðasta ári var rithöfundurinn og Garðbæingurinn góðkunni, Steinar J. Lúðvíksson, ráðinn til þess að rita sögu Garðabæjar og búa hana til prentunar. Steinar, sem sent hefur frá sér fjölda bóka, starfar að verkinu undir stjórn ritnefndar sem er kjörin af bæjarstjórn og er verkið unnið í samstarfi við hana.
Steinar hefur unnið mikið starf við ritun sögu bæjarins og hann skrifaði til að mynda bækurnar Bær í blóma, en sú fyrri kom út árið 1992 og sú seinni árið 2001 á 25 ára afmæli bæjarins. Garðapósturinn tók Steinar tali.

Til að byrja með, Steinar, hversu lengi hefur þú búið í Garðabæ, hvar bjóstu áður og hvaðan af landinu ertu?

“Ég er Húnvetningur að ætt og uppruna og átti heima fyrir norðan fram að því að ég fór í framhaldsskóla en þá fluttist ég til Reykjavíkur. Konan mín, Gullveig Sæmundsdóttir, er úr Hafnarfirði og þar í bæ byrjuðum við búskap okkar í leiguhúsnæði. Fyrir tilviljun bauðst okkur lóð í Garðahreppi sem við keyptum óséða. Við byggðum síðan – fyrsta og eina húsnæðið sem við höfum átt – og fluttum árið 1969. Ég hef stundum sagt að ég hafi orðið Garðbæingur daginn sem ég flutti hingað, svo vel hef ég kunnað við mig í bænum.”

Það má með sanni segja að þú hafir fengist við skriftir nánast alla þína starfsævi.

“Já, ég er búinn að fást við að skrifa alla mína starfsævi. Var í á annan áratug blaðamaður á Morgunblaðinu, sem var afar skemmtilegur og lærdómsríkur tími. Varð síðan ritstjóri hjá Frjálsu framtaki, síðar Fróða, og hafði umsjón með útgáfu fyrirtækisins, bæði tímarita og bóka. Jafnhliða þessu aðalstarfi fór ég ungur að skrifa bækur og hef ritað á fjórða tug, bæði bækur safnfræðilegs eðlis og ævisögur auk þess sem ég hef þýtt nokkrar bækur. Bæði blaðamennskan, ritstjórnin og bókaskrifin hafa verið afskaplega gefandi og skemmtilegt starf.”

Nú ert þú að skrifa um sögu Garðabæjar. Þegar þú tókst að þér þetta viðamikla verkefni varstu þá alveg viss strax frá upphafi hvernig þú myndir byggja bókina upp og um hvað yrði helst fjallað?

“Þegar ég tók að mér að rita sögu Garðabæjar var ég búinn að gera mér ramma verksins í hugarlund. Raunar var um tvo kosti að velja. Annar var sá að leggja megináherslu á sögu bæjarfélagsins sem er ekki löng í árum talin, en hinn var að fjalla um sögu byggðarlagsins frá fyrstu tíð. Í samráði við ritnefnd verksins, sem er skipuð góðu og áhugasömu fólki, þeim Laufeyju Jóhannsdóttur, Ólafi G. Einarssyni og Sigurði Björgvinssyni, var ákveðið að fara lengri leiðina, ef svo má að orði komast, það er, rekja söguna alveg frá landnámsöld, en sú saga er mjög margþætt og einstaklega áhugaverð. Þetta eykur vitanlega umfang verksins mjög mikið, en gerir það líka miklu skemmtilegra fyrir mig og vonandi aðra.”

Hvernig gengur sú vinna og hvenær er áætlað að bókin muni líta dagsins ljós?

“Mér sýnist ljóst að verkið verði tvö til þrjú bindi og á þessu stigi er ekki hægt að segja nákvæmlega hvenær því verður lokið. Það fer eftir svo mörgu.”

Varstu strax ákveðinn í því að taka að þér þetta verkefni, þurftirðu ekki að hugsa þig um tvisvar?

“Áður en það kom til tals að ég tæki þetta verkefni að mér var ég búinn að taka ákvörðun um að hætta störfum hjá Fróða ehf. Þar voru að gerast hlutir sem voru mér ekki geðfelldir. Ég stóð frammi fyrir nokkrum valkostum en þegar mér bauðst tækifæri til að vinna Garðabæjarsöguna þurfti ég ekki að hugsa mig tvisvar um. Fyrir þann sem hefur gaman af því að grúska og skrifa er þetta óskaverkefni og get ég hiklaust sagt að þetta er eitt áhugaverðasta og skemmtilegasta verkefni sem ég hef nokkru sinni fengist við.”

Megum við eiga von á að þú skrifir út frá eigin reynslu sem íbúi og þátttakandi í hinu og þessu starfi tengdu Garðabæ?

“Ég lít fyrst og fremst á þetta ritverk sem sagnfræðilegt verk, einkum þó þann hluta þess sem fjallar um fortíðina. Síðan reynir á að koma þeim texta þannig frá sér að lesendur geti haft bæði gagn og ekki síður gaman af því að lesa hann. Auðvitað kemur það mér til góða að vera Garðbæingur og hafa fylgst með bæjarlífinu í svona langan tíma. Ég þekki hér til mikinn hluta þess tíma sem þéttbýli hefur verið í Garðabæ. Áður fyrr var það svo að maður þekkti flesta bæjarbúa með nafni og það auðveldar manni að vinna seinni hluta sögunnar að vita hverjir komu mest að málum.”

Heldurðu að Garðbæingar muni koma til með að taka bókinni fagnandi og að hún ýti kannski undir stolt þeirra af sögu bæjarins og bara bænum sjálfum eins og hann er í dag?

“Mér dettur satt að segja ekki í hug að byggðasaga á borð við þá sem ég er að vinna að liggi á náttborðum fólks og sé lesin eins og reyfari. Til þess er raunar ekki leikurinn gerður, heldur er tilgangurinn fyrst og fremst að safna saman fróðleik um byggðina og geyma hann í ritverkinu þannig að þeir sem þurfa á þessum upplýsingum að halda hafi gott aðgengi að honum á einum stað. Ég er hins vegar fullviss um að ef vel tekst til þá getur svona ritverk eflt þekkingu bæjarbúa á rótum samfélags síns og þeirri þróun sem orðið hefur á svæðinu.”

Hvað finnst þér persónulega vera áhugaverðast í sögu Garðabæjar, þróun hans og uppbyggingu og hvernig sérðu fyrir þér bæinn á næstu árum; mun hann halda áfram að vaxa og dafna?

“Þegar maður fer að grúska í gögnum og gamalli tíð er fjölmargt sem kemur á óvart og maður hafði ekki hugmynd um. Ég hafði til að mynda ekki gert mér grein fyrir því að allt fram á nítjándu öld bjó fleira fólk á þessu svæði en í sjálfri Reykjavík. Ég hafði heldur ekki gert mér grein fyrir því ægivaldi sem kóngur og kirkja höfðu á svæðinu í langan aldur, en hið geistlega og veraldlega vald átti allt landsvæðið hér með einni undantekningu. Athyglisvert er hve allt mannlíf á svæðinu mótaðist af þessu og hvaða áhrif Bessastaðavaldið hafði á líf fólks. Einnig er mikil saga sem fylgir því að þetta svæði, Álftneshreppur, skiptist í þrjú sveitarfélög og hvernig Garðahreppur verður að tiltölulega fámennum sveitarhrepp í marga áratugi. Síðan er önnur saga hvernig þéttbýlið verður hér til og hvernig það þróast. Ég er raunar þeirrar skoðunar að þróun þéttbýlisins hafi verið tekin í afar skynsamlegum þrepum og með framsýni og fyrirhyggju hafi verið séð svo til að hér í Garðabæ geti verið um fyrirmyndarbæjarfélag að ræða um langa framtíð.”

Er fólk stolt af því að vera Garðbæingar og er samstað bæjarbúa mikil þegar eitthvað bjátar á?

“Auðvitað mótast Garðabær verulega af nágrenninu við höfuðborgina. Flestir Garðbæingar eiga rætur að rekja annað en til bæjarins síns. Það er fyrst núna um þessar mundir að hægt er að tala um stóra kynslóð innfæddra Garðbæinga. Kannski er þróunin líka sú að líta beri á höfuðborgarsvæðið sem eitt atvinnu- og menningarsvæði. En ég er þess fullviss að það fer fleirum eins og mér að jafnskjótt og flutt er til bæjarins er eins og við höfum alltaf átt hér heima. Flestir íbúar hér segja með stolti að þeir séu Garðbæingar. Bæjarvitundin er alltaf að aukast og kemur það fram á mörgum sviðum.”

Hvernig finnst þér menningarlífið vera í bænum miðað við nágrannasveitafélögin?

“Miðað við það sem áður sagði um höfuðborgarsvæðið er óhætt að segja að félags- og menningarlíf í Garðabæ sé mjög öflugt og fjölþætt. Það mætti nefna til ótalmargt, svo sem öflugan tónlistarskóla og tónlistarlíf og gott bókasafn. Stór hluti þess sem kalla má menningarlíf felst líka í íþrótta- og skólastarfi, en hér í bæ hefur verið staðið vel að báðum þeim þáttum. Sjálfum finnst mér fornminjarnar að Hofsstöðum og uppsetning og aðgengi að þeim vera stórmerkilegt og hef raunar verið talsmaður þess að farið verði í slíkar framkvæmdir að Görðum þar sem líklegt er að önnur tveggja landnámsjarða á svæðinu hafi verið.”

Viðtal tekið fyrir Garðapóstinn, en nákvæma dagsetningu hef ég ekki fundið að svo stöddu.

Frá árinu 1998

2010-12-31T21:09:00.004Z

Kápan stóð mér alltaf til boða. En ég vildi ekki þessa kápu, ég fyrirleit hana. Í mínum huga stóð hún fyrir allt það slæma í ættinni, hræsni, hroka, snobb og fyrirlitningu á litla manninum.

Það hverfur mér seint úr minni þegar Sævar frændi sagði við föður minn að nú væri kominn tími til að njóta ávaxtanna, nú væru mögru dagarnir að baki, allt hefði breyst til batnaðar og þeirra skynsömu áætlanir varðandi verksmiðjuna hefðu allar gengið upp. Mér varð á að spyrja um hvað þeir væru að tala en fékk þau svör ein að ég kæmist að því með tíð og tíma, þolinmæðin yrði um sinn að vera minn fylgifiskur.
Á mínum mörgu siglingum með skemmtiferðaskipum um Karíbahafið kynntist ég mörgu athyglisverðu fólki. Flestum er ég fyrir löngu búinn að gleyma, en einum hjónum sem komu alla leið frá Nýja-Sjálandi gleymi ég aldrei á meðan ég lifi. Það var eitthvað við þessi hjón sem ég get ekki almennilega áttað mig á sem dró mig að þeim eins og býflugu að hunangi. Ég kynntist þeim ágætlega og þau virtust frekar hissa og jafnvel upp með sér að ungur piltur alla leið ofan af Íslandi hefði áhuga á að kynnast þeim. Við nánari kynni komst ég að því að þau voru á flótta undan leyniþjónustu nasista vegna tengsla þeirra við Wallenberg og félaga. Ég reyndi að umgangast þau sem mest og hafði mikinn áhuga á að heyra álit þeirra og skoðanir á þeirri hörmung sem styrjöldin var orðin að og mér lék hugur á að vita hvort þau vissu eitthvað um þátt Íslands í henni. Þau brostu góðlátlega að þessum spurningum mínum og svöruðu sem svo að Ísland væri nú engin miðja alheimsins þótt lambakjötið þaðan væri gott.

“Þennan hníf verður þú að passa eins og sjáaldur augna þinna” sagði Alexander gamli þegar hann var að gefa upp öndina í fangaklefanum í Kaíró sem ég hafði mátt hírast í í þrjú löng ár. Ég var að því kominn að gefast upp þegar hann léði mér hnífinn, ég fann það strax að það var eitthvað magnað við þennan hníf, eitthvað óútskýranlegt.

Brot úr bókinni: “Eyjólfur Adam – með storminn í bakið”, sem kemur út um jólin.

Viðhorf til aldurs í íþróttum: Hvenær á að hætta?

2010-12-29T22:14:00.004Z

Friðrik Ragnarsson
Heimir Guðjónsson
Guðmundur Karlsson

Er einhver tími öðrum fremur á ferli íþróttamanna sem hentar þeim betur en annar til að draga sig í hlé frá íþrótt sinni? Er hægt að alhæfa eitthvað um að menn séu á toppnum í íþróttum sínum á einhverjum aldursskeiðum? Sumir tala um að það sé virðingarvert að hætta á ,,toppnum.” En hvað þá með ánægjuna og félagsskapinn og jafnvel að einhverju leyti efnahaginn, sér í lagi ef menn eru enn virkilega samkeppnishæfir? Er ekki ákveðið miskunnarleysi í því viðhorfi gagnvart mönnum sem eru komnir á ,,aldur”; að þeir eigi að víkja fyrir þeim sem yngri eru svo að þeir fái notið sín og sæki sér reynslu. Er ekki eðlileg samkeppni einfaldlega alltaf besti kosturinn hvort sem um ræðir atvinnulíf eða íþróttir? Þessar vangaveltur voru lagðar fyrir þá Guðmund Karlsson, þjálfara frjálsíþróttalandsliðsins og fyrrverandi handboltaþjálfara, Heimi Guðjónsson, knattspyrnumann úr FH og Friðrik Ragnarsson þjálfara Njarðvíkur í körfubolta.

Guðmundur Karlsson:

,,Ég er þeirrar skoðunar að aldur beri að skoða út frá annarsvegar dagatali og hinsvegar líkamsástandi. Með þessu á ég við að það getur staðið á dagatali að viðkomandi íþróttamaður sé 37 ára gamall en líkamsástand hans er hugsanlega á við 25 ára gamlan mann. Að sjálfsögðu er munur á milli íþróttagreina varðandi ,,toppaldur" en ef ég nefni handbolta og frjálsar íþróttir þá tel ég þennan aldur liggja á bilinu 28-35 ára. Hins vegar er auðvitað er erfitt að meta hvenær toppnum er náð, en ef íþróttamaðurinn sjálfur er árangurslega saddur er best fyrir hann að hætta, annars ekki, en ákvörðunin á að vera íþróttamannsins fyrst og fremst og ekki annarra."
Guðmundur telur umræðu um aldur oft vera fyrst og fremst fjölmiðlavandamál. ,,Það er strax farið að tala um íþróttamenn sem gamla um og eftir 28 ára aldur sem er auðvitað bara bull og mín þjálfaraskoðun er á öndverðum meiði við fjölmiðlaumfjöllunina í dag. Með aldrinum kemur aukin keppnisreynsla og hún gerir á úrslitastundu meira en vega upp á móti hugsanlegum snerpumissi.
Það er getan ein sem telur og hún er nokkuð auðmælanleg, til dæmis í frjálsum íþróttum. Í boltagreinunum er reynslan gríðarlega mikilvæg og stór hluti afkastagetunnar. Það er ekkert mál að skora í stöðunni 3-3, en það reynir á í stöðunni 19-19, þakið að fara af húsinu og allt að verða vitlaust." Guðmundur segir að auðvitað sé keppnisharka og reynsla mjög mikilvæg í öllum greinum íþrótta og að þetta séu atriði sem þurfi að þroska. ,,Íþróttamaðurinn "lærir" að gera ákveðna hluti á ákveðnum tíma og vissan um að geta afkastað eykur sjálfstraust hans og um leið getu. Þetta ferli tekur tíma og það er eilítið misjafnt hvenær íþróttamaður nær sínum toppi. Þjálfarinn þarf hér að hafa yfirsýnina og ekki láta utanaðkomandi pressu fjölmiðla eða misvitra stjórnarmenn hafa áhrif á ákvarðanatöku.
Varðandi efnahagsþáttinn segir Guðmundur að hann hafi breyst á undanförnum árum en auðvitað verði hér hver íþróttamaður að svara fyrir sig. ,,Hér á Íslandi eru þetta óverulegir fjármunir eins og staðan er í dag og tel ég að peningahvatinn hljóti að vera aftarlega á merinni."

Heimir Guðjónsson:

,,Í dag er það einfaldlega svo að menn hætta ekki nema ungir og frískir strákar rúlli þeim upp á æfingum. Á meðan það gerist ekki er engin ástæða til að hætta, nema að áhuginn sé ekki lengur fyrir hendi,” segir Heimir. Öll umræða um ,,toppaldur” hefur breyst að hans mati: ,,Auðvitað er ekki hægt að alhæfa að menn séu á toppnum á vissum aldri eins og oft áður var talað um. Helsta ástæðan fyrir því er líklega sú að allar aðstæður til þjálfunar hafa batnað og einnig hefur þjálfunaraðferðum fleytt mikið fram eins og sést í flestum íþróttagreinum. Íþróttafólk er að ná góðum árangri þrátt fyrir að vera komið yfir þrítugt og vel það.”
Heimir segir að umræðan um að hætta á toppnum haldist yfirleitt í hendur við markmið. ,,Auðvitað er virðingarvert að hætta á toppnum ef maður hefur náð einhverju marki sem maður hefur sett sér. Hins vegar skiptir félagsskapurinn einnig miklu máli og spilar stóra rullu; eftir því sem mórallinn er betri því skemmtilegra er þetta. Bullið sem hefur átt sér stað í búningsklefum leikmanna í gegnum tíðina gæti verið gott efni í skáldsögu! Eina miskunnarleysið sem er í gangi gangvart mönnum sem eru komnir á ,,aldur“ er þegar yngri leikmenn tala um að hafa átt stefnumót við miklu eldri konur en svo kemur í ljós að gamla konan er aðeins 26 ára!
,,Aldur tengist reynslu,” segir Heimir og heldur áfram: ,,það er staðreynd að góð blanda gerir gott lið og yngri leikmenn geta lært af þeim eldri. Það myndi því aldrei ganga að skipta út heilu liði eldri leikmanna fyrir þá yngri því þeir þurfa að fá reynslu og aðlögun og þar geta þeir eldri hjálpað til. Að sjálfsögðu er gott að hafa ,,survival of the fittest” í öllum íþróttum, sérstaklega vegna þess að ég er ennþá fljótastur í FH!
Um efnahagshliðina á boltanum hafði Heimir einfaldlega þetta að segja: ,,Pening!? Um hvað ertu að tala?

Friðrik Ragnarsson:

,,Hvenær menn eru á toppnum á sínum íþróttaferli ferli er mjög einstaklingsbundið,” segir Friðrik og bætir við. ,,Mér finnst sjálfum að frá 27-28 ára aldri til 32-33 hafi menn öðlast mikla þekkingu á leiknum sem nýtist þeim og þeirra liði inná vellinum, jafnvel þó að hraði og stökkkraftur séu ekki í hámarki á þessum árum. Slíkt bæta eldri leikmenn upp með reynslu og klókindum.” Friðrik segir að ýmsar ástæður séu fyrir því að menn endist lengur í sportinu en áður. Markvissari æfingar, lyftingar og betri skóbúnaðar eru þættir sem spila stóra rullu. Þá hafi læknavísindunum fleygt fram svo auðveldara er að meðhöndla meiðsli sem áður var ekki hægt. ,,Mér finnst sjálfum ekkert að því þó að menn séu að langt fram eftir aldri haldi þeir viðunandi getu. Þó finnst mér sorglegt að sjá stjörnuleikmenn klára síðustu árin sem meðaljónar og synd að minningin um góða leikmenn fölni. Hins vegar, ef eldri leikmenn eru klárlega betri en þeir yngri eiga þeir að sjálfsögðu að ganga fyrir. Þó má ekki gleyma því að koma efnilegu leikmönnunum að, gefa þeim tækifæri, ellegar er hætt við að þú missir þá til annarra liða, og þá myndast ekki eðlilegt bil þegar þeir eldri stíga til hliðar. Annars virðist mér eins og leikmenn í dag geti haldið sér lengur á toppnum. Það gæti spilað inní að það er liðin tíð að menn stoppi í einhverja mánuði þegar keppnistímabili lýkur og komi í lélegu atgervi til næsta undirbúningstímabils. Topp leikmenn halda sér alltaf við og það er mjög greinilegt á þeim sem endast lengst að þeir hugsa æ betur um líkama sinn eftir því sem þeir eldast.” Friðrik nefnir að lokum að varðandi allt tal um pressu á "eldri leikmenn" að hætta , þá finnist honum það ansi þreytt þegar íþróttafréttamenn spyrji leikmenn ár eftir ár hvort þeir séu nú ekki að fara að hætta. ,,Þessa ákvörðun verður íþróttamaðurinn að fá að taka án utanaðkomandi pressu þegar honum finnst nóg komið.”

-SMS

(Greinin birtist í DV, mánudaginn 5. maí árið 2003)

Fálkinn Valur

2010-12-25T17:38:00.007Z

Inngangur

Valur Gunnarsson er kvikmyndagagnrýnandi sem er mér að skapi. Ég er ekki alltaf sammála honum en engu að síður er hann mér að skapi. Hann hefur skrifað í DV svona nokkurn veginn frá því að það blað gekk í endurnýjun lífdaga eftir gjaldþrot Frjálsrar fjölmiðlunar, haustið 2003. Valur sagði svo upp störfum í mars á þessu ári. Skrif hans vöktu iðulega athygli enda Valur beinskeyttur penni mjög og heimspekilega þenkjandi. Skrif hans voru oft óhefðbundin og pælingar hans settu gjarnan svip sinn á kvikmyndagagnrýnina. Skoðum hér dæmi um óhefðbundin skrif Vals um kvikmynd Mel Gibsons, Passion of Christ, sem birtust í DV, 20 mars í fyrra:

Er þá málið að hann var sonur Guðs? En erum við ekki öll börn Guðs? Hvernig getur skapari alls átt einkason? Var hann kannski Guð sjálfur? Hvers virði er þá að pínast í nokkra tíma vitandi að ekki bara maður sjálfur, heldur einnig allt mannkyn, á eilíft líf í vændum? Einn af veikustu punktum kristinnar trúar hefur ávallt verið hinn þrískipti en samt eilífi og ódeilanlegi Guð...
Í lok myndarinnar, þegar Jesús gefur upp öndina, sést Satan öskra af angist. Jesús þurfti jú að drepast til að allt skyldi vera fullkomnað. En hvað ef Jesús, Rómverjarnir og æðstuprestarnir hefðu klappað hvorum öðrum á bakið og ákveðið bara að vera vinir? Hefði Satan þá unnið? Allar þessar spurningar veltust um í höfði mér eftir að ég horfði á myndina, og komst svo að þeirri niðurstöðu að það er ekki heil brú í kristinni trú.

Þá er Valur flinkur með pennann og á auðvelt með að fá menn til að brosa út í annað, jafnvel bæði munnvikin, og reyndar fá lesendur til að skellihlæja með hárbeittri kaldhæðninni eða bara hreinlega grimmdinni einni að vopni. Honum tekst oft að taka myndir “af lífi” með þeim hætti að þú rekur upp skellihlátur. Auðvitað eru síðan margir sem hneykslast á slíkum skrifum og finnst kvikmyndagagnrýni ekki vera rétti vettvangurinn fyrir gagnrýnanda að láta ljós sitt skína – hann eigi fyrst og síðast að segja frá myndinni og hvernig honum fannst hún og færa fyrir því rök. Gott og vel – við eigum slíka gagnrýnendur – góða kvikmyndagagnrýnendur sem starfa til að mynda á Morgunblaðinu og reyndar fleiri miðlum. En að mínu mati er pláss fyrir að minnsta kosti einn gagnrýnanda eins og Val Gunnarsson í okkar fjölmiðlaflóru.

Kvikmyndaleikstjórinn Friðrik Þór Friðriksson er ekki hrifinn af skrifum Vals Gunnarssonar um kvikmyndir og var ekkert að fara í launkofa með það í viðtali við tímaritið Mannlíf í janúar á þessu ári. Skoðum hvað Friðrik hafði þar að segja um kvikmyndagagnrýni:

Friðrik Þór gefur lítið fyrir íslenska kvikmyndagagnrýnendur sem hann segir að hafi oftar en ekki gefið myndum hans slæma dóma. Hann segir gagnrýni hér iðulega vera reista á vanþekkingu og þörf til að gera neikvæða hluti að aðalatriði í stað þess að horfa til þess sem vel er gert.
“Eins og ég hef stundum sagt áður þá eru flestir fífl sem fást við gagnrýni hér heima. Undantekningin er einna helst Heiða Jóhannsdóttir, gagnrýnandi Moggans og Ólafur Torfason en andstæða við hann er fálki eins og Valur Gunnarsson, gagnrýnandi DV. Á greinum hans má glöggt sjá hve ofboðsleg vanþekking hans er. Hann hefur stundum verið að vitna til kvikmyndasögunnar og þá kemur þekkingarleysið glöggt fram. Hann hélt því til dæmis fram að mynd Viktors Sjöström um Fjalla-Eyvind hefði verið tekin á Íslandi. Þetta er fyrsta kvikmyndin sem tekin var utandyra. Þeir sem kunna einhver skil á sögunni vita að hún var gerð í Svíþjóð. Þetta er dæmi um bullið og maður hættir að lesa dóma svona manna. Það er svo ólíkt því sem hann er að gera í ritstjórn Grapevine sem er einhvern veginn miklu gáfulegra og aðdáunarvert. Ábyrgð á svona skrifum hlýtur að vera ritstjórnarleg. Ég skrifaði hér á árum áður kvikmyndagagnrýni í DV og er sannfærður um að ég hefði verið rekinn ef slíkt þekkingarleysi hefði komið í ljós. Ég skrifaði reyndar bara um myndir sem mér líkaði vel og reyndi að hjálpa áhorfendum við að fara inn í erfiðar myndir og lagði áherslu á að vera jákvæður og opna fólki nýjar víddir eins og reyndar er tilgangurinn með alþjóðlegri kvikmyndagerð.”

Þessi orð Friðriks gerðu mig um leið enn forvitnari en áður um Val Gunnarsson og kvikmyndagagnrýni hans. Mér lék forvitni á að ræða málin við Val og hafði því samband við hann og fékk hann til að svara nokkrum spurningum um kvikmyndagagnrýni.
Þar sem hann dvaldi í Finnlandi þegar ég loks náði í hann var tölvupósturinn fyrir valinu sem samræðugrundvöllur – ódýr en spurningarnar og svörin vonandi ekki. Hér er því ekki um ræða svokallað mannlífsviðtal, hugtak sem skaut upp kollinum með glanstímaritunum; það er að segja að færa viðtal í ákveðinn búning sem að mínu mati snýst fyrst og fremst um höfund textans en ekki viðmælandann og hvað hann hefur að segja miðað við hvaða spurningar þú hefur sjálfur fram að færa. Mín skoðun.

Samræðan

Svanur: Til að byrja með, segðu mér aðeins af sjálfum þér, menntun og slíkt, og hvernig það kom til að þú fórst að skrifa gagnrýni um bíómyndir fyrir DV?

Valur: “Ég lærði sagnfræði við Háskóla Íslands og var tvisvar skiptinemi í Finnlandi. Þar voru ýmsir skemmtilegir kúrsar svo sem um írskar bíómyndir og kvikmyndir voru notaðar sem dæmi í Rússlandssögu. Ég skrifaði svo B.A. ritgerð um bandarískar kvikmyndir og stjórnmál í Víetnamstríðinu. Að því loknu fór ég í nám í ritlist til Belfast. Bíómyndir voru mikið notaðar þar sem dæmi, og skyldunámsbækurnar voru tvær, Um skáldskaparlistina eftir Aristóteles og A Whore's Profession eftir handritshöfundinn og leikstjórann David Mamet. Þess má einnig geta að ég vann um stund á videóleigunni á Sólvallagötu. Ég var að vinna á DV eftir að það byrjaði aftur, og var að skrifa um menningarmál. Það var enginn þar að sinna kvikmyndum sérstaklega, þannig að ég tók það að mér. Ég var svo útnefndur kvikmyndagagnrýnandi eftir að ég fór að sjá Kaldaljós og gaf henni tvær stjörnur, en það virtist vera nýmæli að íslenskur gagnrýnandi gæfi íslenskri stórmynd ekki meira en í meðallagi góða dóma.”

Svanur: Hverjir eru þínir uppáhaldskvikmyndagerðarmenn og leikarar og af hverju?

Valur: “Það er merkilegt að ég hef mjög ákveðna uppáhalds tónlistarmenn sem ég dýrka og dái og hlusta kannski oft á fátt annað en er ekki jafn upptekinn af neinum einum kvikmyndagerðarmanni. Kannski er það vegna þess að svo gríðarlega margir koma að gerð kvikmynda og því sjaldnar að leikstjórinn einn, hvað þá stakur leikari, skipti sköpum. En ég hef sérstakt dálæti á bandarískri kvikmyndagerð á 8. áratugnum, og þar er Martin Scorsese fremstur í flokki jafningja með myndir eins og Taxi Driver og Mean Streets. Einnig gerði hann Last Temptation of Christ, sem hefur líklega haft talsverð áhrif á trúmál mín. Mér fannst Robert De Niro vera besti leikarinn, en hann hefur verið statt og stöðugt að vinna gegn þeirri skoðun minni undanfarinn áratug. Á hinn bóginn sýnir Al Pacino í hinni nýlegu Merchant of Venice að hann getur enn ýmislegt. En það má ekki gleyma því að sá sem hefur hvað mest með gæði mynda að gera er handritshöfundurinn. Paul Schrader hefur skrifað handritið að sumum af bestu myndum Scorsese. Og Charlie Kaufman er ábyrgur fyrir sumum af bestu myndum undanfarinna ára.”

Svanur: En segðu mér, hvað þarf góður gagnrýnandi að hafa til brunns að bera?

Valur: “Hann þarf að vera afar einstrengingslegur. Og helst ekki lesa dóma annarra. Það getur verið erfitt að hrósa mynd sem allir aðrir hata, eða gagnýna mynd harkalega sem að aðrir gagnrýnendur lofa. Stundum læðist að manni sá grunur að maður sé í slíkum tilfellum einfaldlega ekki að skilja eitthvað. En maður er jú þrátt fyrir allt alltaf að fjalla um myndir út frá eigin sjónarhól, ekki út frá því hvað öðrum finnst.
Hitt er einnig mikilvægt að skrifa skiljanlegan og helst skemmtilegan texta. Það er afar slæmt þegar gagnrýnendur halda að þeir séu fyrst og fremst að skrifa fyrir aðra gagnrýnendur. Enda eru fæstar bíómyndir gerðar fyrst og fremst fyrir gagnrýnendur. Kvikmyndin er á heildina litið frekar aðgengilegt listform, og gagnrýnin þarf að vera það líka.”

Svanur: Að þínu mati, hvað einkennir íslenska kvikmyndagagnrýnendur og eru þeir að einhverju leyti ólíkir bókmenntagagnrýnendum, tónlistargagnrýnendum o.sv.frv.?

Valur: “Það sem háir öllum íslenskum gagnrýnendum er smæðin. Það er næstum því öruggt að maður hitti þann sem verið er að fjalla um fyrr eða síðar, og jafnvel geti þurft að starfa með honum. Þannig er erfiðara að vera gagnrýnandi í litlu samfélagi en stóru. Það sem er svo verst fyrir kvikmyndagagnrýnendur er hversu fáar íslenskar kvikmyndir eru gerðar miðað við til dæmis plötur og bækur, og hversu margir koma að hverri mynd. Því er talsverður þrýstingur á að "vera góður".”

Svanur: Gagnrýni í íslenskum fjölmiðlum á erlendar myndir – er hún markaðstengd, má ekki styggja þá sem reka bíóin, verður þetta helst að vera í jákvæðum kynningarstíl a la Séð & heyrt?

Valur: “Vafalaust myndu kvikmyndahúsin helst kjósa að hafa alla umfjöllun í Séð & heyrt stíl. En það er erfitt fyrir þau að ráða því. Sérstaklega þar sem íslenskir kvikmyndagagnrýnendur reyna oft að bæta upp þá silkihanskameðferð sem íslenskar myndir fá með því að vera harðir við erlendar myndir. Það er mjög erfitt fyrir kvikmyndahúsaeigendur að hafa áhrif á gagnrýnendur hjá stóru blöðunum þremur þar sem þeir geta varla lokað neinn úti og lokað á gagnrýni og orðið þannig af umfjöllun. En kvikmyndahúsaeigendur afhenda bíópassa til gagnrýnanda og ráða þannig hvaða miðla þau viðurkenna. Til dæmis neituðu þau að láta Grapevine fá passa og höfðu áður sagt að þau vildu "umfjöllun, ekki gagnrýni." Hvort að nærvera mín, sem hef jú talsvert orð á mér fyrir neikvæðni, kom að sök, veit ég ekki. “

Svanur: Gagnrýni á íslenskar kvikmyndir – afar viðkvæmt efni – er það ekki? Er ekki oft talað um að íslenskar bíómyndir fái yfirleitt alltaf 3 stjörnur – sama hvernig þær eru? Þetta er lítill heimur hér á Íslandi – allir þekkja alla – er reynt að hafa áhrif á fjölmiðla til þess að gefa ekki slæma umsögn svo aðsóknin verði mögulega ekki slæm?

Valur: “Það hefur jú viðgengist lengi að gefa íslenskum myndum forgjöf. Friðrik Þór Friðriksson viðurkennir þetta í viðtali sínu í Mannlíf þar sem hann segir að þegar hann var gagnrýnandi hafi hann ávallt haft það í huga að menn hafi verið að veðsetja húsin sín.
En íslensk kvikmyndagerð er löngu búin að slíta barnsskónum og ef hún fær alltaf forgjöf er í raun búið að gengisfella alla gagnrýni. Þannig tekur fólk lítið mark á gagnrýni á íslenskar bíómyndir og vonlaust er fyrir gagnrýnendur að hampa þeim myndum sem í raun eiga það skilið þegar öllum er hampað jafnt. Gagnrýnendur eru þannig búnir að afsala sér þeim áhrifamætti að hvetja fólk til að sjá góðar bíómyndir.”

Svanur: Í kjölfar ummæla Friðriks Þórs Friðrikssonar um sjálfan þig í tímaritinu Mannlíf sagðir þú upp störfum á DV. Hvers vegna gerðirðu það, tókstu ummælin svona nærri þér? Ekki ætlarðu að segja mér að þú sért svona hörundssár maður – maður myndi halda annað sé mið tekið að kraftmiklum og oft óvægnum skrifum þínum?

Valur: “Ég er ekki svona hörundssár. Ástæðan er önnur. Ég hafði þá þegar staðið í deilum við aðra íslenska kvikmyndagerðarmenn, þar sem sumir tóku mjög illa í að ég hafi verið að gagnrýna Friðrik Þór. En í raun var ég ekki að gagnrýna hann heldur mynd hans Niceland. Þetta virtist fara framhjá mörgum. En ástæðan var fyrst og fremst sú að ég var og er að reyna að koma mér á framfæri sem rithöfundur. Gagnrýnin var aukabúgrein og áhugamál. Hinn fullkomni gagnrýnandi ætti ekki að hafa ætlanir um að sjálfur hasla sér völl á listasviðinu, sérstaklega ekki á litlu landi eins og Íslandi, því slíkt gæti alltaf litað skoðanir hans. Eftir þau viðbrögð sem ég fékk við dómnum um Niceland var ég hræddur um að verða varkárari í framtíðinni, sem hefði gert mig vanhæfan sem gagnrýnanda. Ég var þá að fara að vinna að bók og fannst hvorki rétt né viturt að halda áfram að skrifa gagnrýni þangað til hún kæmi út. Það væri pínu eins og þegar saksóknari lendir í fangelsi.”

Svanur: Stíll þinn sem gagnrýnandi er að mínu mati afar sérstakur. Þú kemst skemmtilega að orði, vekur upp undrun og oft hlátur eða hneykslan. Ertu meðvitaður um stíl þinn, gerir þú viljandi í því að reyna að vekja athygli, stuða fólk jafnvel. Ég tek sem dæmi að þú gafst óskarsverðlaunamyndinni Lost in Translation, í leikstjórn Sofiu Coppola, hauskúpu á meðan flestir aðrir fjölmiðlar lofuðu myndina í hástert. Hvað viltu segja lesendum fyrst og fremst þegar þú skrifar kvikmyndagagnrýni?

Valur: “Hvort það eigi eða eigi ekki að sjá mynd og þá hvers vegna/hvers vegna ekki. Bestu dómarnir eru þannig skrifaðir að það geti verið gaman að lesa þá án þess að hafa séð myndina eða ætlað sér að sjá hana, og það hafði ég að leiðarljósi. Lost in Translation fannst mér leiðinleg mynd. En allt sem ég segi reyni ég að segja eins skýrt og ég get, annað meikar ekki sens.

Svanur: Hvað er næst á döfinni hjá Val Gunnarssyni?

Valur: “Akkúrat núna er ég að fara á fyllerí, enda kvöldið fyrir Vappú, mestu fylleríshátíð Finnlands. Á þriðjudag (3. maí) held ég áleiðis frá Helsinki til Lapplands og svo til Múrmansk. Allt er þetta gert í þágu listarinnar þar sem ég er að skrifa bók. Tja, nema kannski fylleríið.”

Svanur Már Snorrason
Háskóli Íslands - almenn bókmenntafræði
05.00.65 - Gagnrýni og ritdómar
Kennarar: Ástráður Eysteinsson og Auður Aðalsteinsdóttir
Vor 2005

Séð og Heyrt Móment 29

2010-12-09T14:03:00.003Z

ÉG ER VILLINGUR!

Hann lék sér í sandkassanum en fann þá nálgast. Skynjaði ógnina og undirbjó sig fyrir að mæta henni. Þeir voru þrír og kölluðu ekki allt ömmu sína. Voru með sitt umráðasvæði á hreinu á leikskólanum Kató í Hafnarfirði um miðjan áttunda áratug síðustu aldar. Hér dugðu engin vettlingatök enda heimurinn harður þarna – hér mátti ekkert út af bregða ef þú ætlaðir þér að tilheyra hinum sterku, þeim sem yfirhöndina höfðu.

Hann langaði ekki, og ætlaði sér ekki, að vera í hópnum sem tók við skipunum, hópnum sem var ekki eins sterkur og öruggur. Og þótt hann væri nýr á svæðinu var hann ekki lengi að átta sig á aðstæðunum enda með afar mikla og góða aðlögunarhæfni sem fylgt hefur honum alla tíð. Hann var undirbúinn.

„Hvað ert þú að gera hér?“ sagði foringi þremenninganna sem gerðu sig um leið líklega til að láta til skarar skríða.

Hann lagði frá sér skófluna og hellti sandinum úr fötunni, tók af sér vettlingana og leit upp og sagði ákveðinn og nokkuð grimmur á svip:

„Passið ykkur bara, ég er villingur!“

Þremenningunum var mjög brugðið við þessi orð hans, litu órólegir hver á annan en voru fljótir að komast að niðurstöðu, átta sig á alvöru málsins og taka ákvörðun í samræði við það.

Hann var velkominn í hópinn.

Á þessum fyrsta degi og aðeins rúmlega fjögurra ára gamall hafði honum tekist að brjóta sér leið inn í sterkustu klíkuna með einni setningu.

Séð og Heyrt, 48. tbl. 2010

Niðurlægingarskeið David Bowie – ekki svo niðurlægjandi!

2010-11-28T20:53:00.005Z

David Bowie á farsælan og litríkan tónlistarferil að baki sem enn sér ekki fyrir endann á. Hér verður aðeins stiklað á stóru á ferli þessa breska listamanns, en mest fjallað um níunda áratuginn sem oft hefur verið nefndur niðurlægingarskeið í æviferli hans. Segja má að styrkur hans sem tónlistarmanns endurspeglist hvað best og mest á þessu æviskeiði því að jafnvel þá sendir hann frá sér lög sem teljast gott innlegg í tónlistarlífið og lifa ágætu lífi enn í dag þótt þau séu talsvert frá hans best verkum.
Staðan hjá David Bowie í dag er góð þótt hún sé nokkuð ólík þeim sem hann hefur áður verið í. Netpælingar hans, myndlistarsköpun og svo sala á hlutabréfum í sjálfum sér hafa vakið athygli og þá hefur hann sannað sig sem ágætur leikari, bæði í kvikmyndum og á leiksviði. Því er orðið listamaður, eða jafnvel fjöllistamaður, notað til jafns um hann eins og tónlistarmaður. Þó er hann og verður fyrst og fremst tónlistarmaður og þannig verður hans líklega alltaf minnst.

Bowieuppsveifla
Síðustu tvær afurðir David Bowie, Heathen, sem kom út í fyrra og Reality, sem er nýkominn út, hafa báðar yfirleitt hlotið mjög góða dóma og selst talsvert betur en önnur síðustu verk kappans svo sem, 1. Outside sem kom út árið 1995, Earthling, 1997 og Hours, 1999. Allar fengu þessar plötur ágæta dóma en tónlistin var þó ekki sérlega vinsældarvæn, helst þó á Earthling þar sem Bowie daðrar við drum´n bass. Tónlist hans hefur þyngst með árunum og metnaðurinn hefur breyst. Bowie þarf ekki að sanna sig og hann er ekki á höttunum eftir frekari landvinningum; hann gerir einfaldlega tónlist eins og hann vill gera og þóknast hvorki einum né neinum. Áðurnefndar Heathen og Reality sem og afar vel heppnaðar og hreinlega glæsilegar endurútgáfur hans á plötunum The Rise And Fall of Ziggi Stardust And The Spiders From Mars og Aladdin Sane, í tilefni af 30 ára útkomuafmæli þeirra, hefur örvað áhuga manna á David Bowie og tónlist hans. Það er því búin að vera Bowieuppsveifla í gangi undanfarin misseri og ekki er að sjá að karlinum sé farið að fatast flugið, þótt ekki hafi ferill hans allur verið samfelld sigurganga.

Áttundi áratugurinn
Bowie hefur oft verið nefndur Kamelljónið vegna hæfileika síns til að skipta um ham og tileinka sér hinar og þessar tónlistarstefnur, án þess þó að listrænn metnaður glataðist og oftar en ekki hefur honum tekist að vera á undan öðrum og því verið sá sem rutt hefur brautina, ef svo mætti að orði komast. Margir halda því fram að hátindi ferils síns hafi Bowie náð á áttunda áratugnum en þá komu út breiðskífurnar Space Oddity, The Man Who Sold The World, Hunky Dory, Ziggy Stardust, Aladdin Sane, Pin – Ups, Diamond Dogs, Young Americans, Station To Station, Low, Heroes, Lodger, auk tveggja hljómleikaplatna, David Live og Stage, auk fjölda annarra samvinnuverkefna, til dæmis með Iggy Pop. Þarna er að finna ótrúlegan fjölda af frábærum lögum og það eru líklega aðeins Bítlarnir sem geta státað af öðru eins á svo stuttum tíma. Þessi áratugur í lífi hans var tími mikillar tónlistarlegar frjósemi en einnig óhóflegrar eiturlyfjanotkunar. Hvort það geti tengst á einn eða annan hátt skal ósagt látið, en eftir að Bowie fór í meðferð kom langt skeið þar sem sköpunarkrafturinn fór dvínandi. Reyndar viðurkenndi kappinn það seinna að eiturlyfin hafi áfram verið fylgifiskur hans þangað til nýlega eins og verður vikið að á eftir, en í mun minni mæli þó en áður, enda varð hann fyrir miklum áföllum á líkama og sál og geðheilsa hans var ekki alltaf upp á marga fiska. Yfirlýsingar Bowies um meinta tvíkynhneigð sína, daður við nazisma og í raun algjör athyglissýki og allar þær blóðsugur sem fylgja frægðinni í allri sinni mynd hafa eflaust hjálpað til við að nánast þurrausa kappann. Sköpunin og velgengnin á áttunda áratugnum er með hreinum ólíkindum, hlaut ekki að koma að einhverri niðursveiflu, hver svo sem ástæðan eða ástæðurnar væru?

Byrjunin góð - svo niðursveiflan
Níundi áratugurinn hófst þó með glæsilegum hætti hjá Bowie, en í september 1980 kom út platan Scary Monsters (and Supercreeps) og hafi listrænn metnaður hans sem og kraftmikill og tilraunakenndur frumleikinn í bland við nánast fullkomnar melódíur einhverntímann risið upp í hæstu hæðir þá var það á þessum verki. Þetta var síðasta verkið sem Tony Visconti stjórnaði upptökum á, en hann hafði verið samstarfsmaður Bowie meirihluta áttunda áratugarins, en leiðir þeirra skildu, því miður, eftir Scary Monsters og náðu ekki saman aftur fyrr en á nýútkominni Heathen. Bowie fylgdi Scary Monsters ekki sérstaklega eftir, en kaus þess í stað að leika John Merrick í sviðsuppfærslu á Fílamanninum í Chicago og New York og þótti gera því hlutverki góð skil. Bowie var í raun lítið í sviðsljósinu næsta hálfa þriðja árið eftir útkomu Scary Monsters og er talið líklegt, meðal annars, að morðið á John Lennon hafi spilað þar veigamikinn þátt, en þeir voru góðir vinir sem aðstoðuðu af og til hvorn annan í tónlistinni.
Margir samverkandi þættir ullu því að sköpunargáfa Bowie dvínaði, en eiturlyfjanotkunin áðurnefnda er líklega helsta orsökin. Eins og áður var nefnt hætti hann ekki alveg að dópa fyrr en komið var fram á níunda áratuginn og seinna sagði hann í viðtali að drykkja sín hefði aukist mjög mikið eftir að hann hætti við dópið. Nýverið gaf Bowie út þá yfirlýsingu að hann hefði endanlega sagt skilið við áfengi og eiturlyf, léti þó eftir sér einn og einn kaffibolla!

Let´s dance og vinsældirnar
Nile Rodgers stjórnaði upptökum á Let´s dance, sem kom út 14. apríl árið 1983. Hann kom á síðustu stundu í stað áðurnefnds Tony Visconti, sem Bowie setti út í kuldann því hann taldi að Visconti talaði of mikið um son sinn, Joe, (hann hét áður Zowie, en lét breyta nafni sínu snarlega um leið og hann mátti) við fjölmiðla. Hvort þetta hafi verið ástæðan eða ekki telja margir músíkspekúlantar þessi umskipti hafa verið byrjunin á áðurnefndu niðurlægingarskeiði, en að sjálfsögðu, eins og áður var nefnt, í bland við marga samverkandi þætti sem ekki er auðvelt að útskýra á einfaldan hátt. En hvað er þetta niðurlægingarskeið Bowie? Eitt er víst að Let´s Dance er langsöluhæsta plata hans og tónleikaferðin sem farin var í kjölfar hennar, Serious Moonlight, er sú stærsta og vinsælasta sem hann hefur farið í. Þá fóru smáskífur plötunnar á topp vinsældalistanna eða nálægt honum og almennt séð var Bowie orðinn ein allra stærsta stjarnan í tónlistarheiminum og 16. júlí 1983 átti hann tíu plötur á topp eitt hundrað plötulistanum í Bretlandi. Auðvitað var Bowie löngu orðinn stórstjarna þegar hér er komið við sögu, en nú var hann meira í ætt við hefðbundnari stjörnur sem sigla milli skers og báru. En þarna sannast hið fornkveðna, að ekki er allt fengið með frægðinni, sérstaklega þegar innihaldið er mun rýrara en umbúðirnar og þrátt fyrir að Bowie hafi alltaf lagt mikla áherslu á ytra útlit verka sinna var innihaldið alltaf í það minnsta jafnoki þess og oftast mikið meira. Let´s Dance er vissulega ekki ónýt plata og á henni er að finna nokkur mjög góð lög en öll umgjörðin er þess eðlis að nánast er eins og hjá hefðbundinni stórri poppstjörnu, en ekki hjá manni sem þekktur var fyrir hið óvænta, djarfa og frumlega í tónlist, manni sem ruddi brautina fram á við.

Tonight og Never Let Me Down – andleysi og áhugaleysi
Bowie hefur látið hafa eftir sér í viðtölum um þetta mesta vinsældatímabil hans að hann hefði verið fullur af tómleika og fundist að hann hefði ekki verið að gera merkilega hluti þótt vinsældirnar og plötusalan segðu annað; hann var ósáttur við sköpun sína. Segja má að þessi tómleiki og þetta andleysi hans þá, miðað við verk hans á áttunda áratugnum, haldi áfram og marki tvær næstu sólóplötur hans: Tonight, sem kom út árið 1984 og Never Let Me Down, sem kom út þremur árum síðar. Þetta eru almennt talin slökustu verk hans, mörkuð litlum áhuga, sköpunarkrafti og frumleika; aðdáendur hans komust fljótt að því og salan á þessum plötum var ekki svipur hjá sjón miðað við Let´s dance.
Á árunum 1983-1986 vinnur Bowie meðfram að nokkrum frekar veigalitlum verkefnum og líklega óhætt að segja að þessi ár frá því að Let´s Dance kom út og þangað til Never Let Me Down kemur út séu niðurlægingarskeið David Bowie.

Tin Machine
Þó má taka inn í þetta niðurlægingarskeið hljómsveitina Tin Machine sem Bowie setti á stofn ásamt trommuleikaranum Hunt Sales, bróður hans, Tony Sales bassaleikara svo og gítarleikaranum Reeves Gabrels. Sú hljómsveit gaf út þrjár breiðskífur en aðeins ein af þeim, sú fyrsta frá árinu 1989 og samnefnd hljómsveitinni, seldist í yfir milljón eintökum.. Plata númer tvö, Tin Machine II (1991) gekk illa og þriðja platan, sem var tónleikaplata og bar nafnið Tin Machine Live: Oy Vey, Baby (1992), varð alger lágpunktur hvað varðar almennan áhuga á Bowie og tónlist honum tengdum, því hún seldist nánast ekki neitt. Þó er athyglisvert að hlýða á Tin Machine því að sú hljómsveit markar upphaf endaloka niðurlægingarskeiðsins þótt kappinn hafi ekki enn alveg náð áttum og ekki komið sköpunargleðinni í lag fyrr en nokkru síðar. Þarna var þó að finna kraftmikla og groddalega rokktónlist með beittum pólitískum textum og þótt áhugi almennings hafi verið harla lítill þá skein í gegn að Bowie var að komast á lappirnar og ná fótfestu á ný, - og hér var ekki verið að þóknast einum né neinum. Hér verður þó ekki rætt um lögin þeirra í Tin Machine heldur einungis skoðuð sólólög Bowies.

Lok niðurlægingarskeiðsins
Því er stundum haldið fram að niðurlægingarskeiði Bowie ljúki endanlega með plötunni Black Tie White Noise sem út kom árið 1993 og þótt sú skífa sé ekkert í líkingu við hans bestu verk þá hljómar platan nútímalega og er nokkuð heilsteypt, enda maðurinn nýgenginn í hjónaband með hinni gullfallegu sómölsku fyrirsætu, Iman. Það væri hægt að velta sér upp úr því fram og til baka hvaða þættir hafi ráðið mestu um það að David Bowie glataði frumkvæði sínu og ferskleika, hugmyndauðgi sinni og sköpunarkrafti í bland við mikla djörfung og markaðsvitund. En hinu er ekki að neita að hann gerði það. Hvernig svo sem menn skilgreina þetta, hvenær það byrjaði og hvenær því lauk og svo framvegis, þá er það einfaldlega svo að hann gerði ekki bara lélega tónlist á þessu tímabili. Frá honum komu lög á árunum 1983-7 sem fyllt geta einn geisladisk og sýna að jafnvel á niðurbrotaskeiði sínu stendur hann flestum öðrum tónlistarmönnum og hljómsveitum þess tíma fyllilega á sporði og það eru fáir ef nokkrir sem gætu boðið upp á annað eins lagaval á lágpunkti ferils síns eins og David Bowie gerir. Gjöriði svo vel og njótið, David Bowie á niðurlægingarskeiði sínu – það besta frá því versta!

Modern Love (Let´s dance). Geysilega grípandi og kraftmikið popplag með nokkuð sterkum texta um sambandið milli guðs og manns. Náði öðru sætinu á breska vinsældarlistanum en fór hæst í fjórtánda sæti þess bandaríska.

China Girl (Let´s dance). Þetta sömdu Bowie og Iggy Pop saman og frumútgáfuna er að finna á plötu Iggy Pop, “The Idiot album” frá árinu 1977. Þessi útgáfa er allt öðru vísi og lagið er grípandi, þótt texti lagsins sé í raun frekar dimmur og forvitnilegur:
I wander into town/Just like some sacred cow/visions of swastikas in my head/Plans for everyone/It´s in the white of my eyes. Lagið náði öðru sætinu í Bretlandi og því tíunda í Bandaríkjunum.

Let´s dance (Let´s dance). Topplag plötunnar, fór á toppinn bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum og varð gríðarlega vinsælt um allan heim og söluhæsta smáskífa kappans fyrr og síðar. Einfalt, skothelt og dansvænt.

Cat People (Putting out fire) (Let´s dance). Lagið samdi Bowie með Giorgio Moroder fyrir kvikmyndina “Cat People” þar sem Malcolm McDowell og Nastassja Kinski fóru með aðalhlutverkin. Útgáfan sem er að finna á Let´s dance er ólík þeirri upprunalegu, sem náði 26.sætinu á breska vinsældarlistanum, því að búið er að klippa út þátt Moroders í undirspilinu og bæta við öðru, og er það síst til bóta. En lagið er gott og rödd Bowies hljómar einkar flott.

Criminal World (Let´s dance). Lag upphaflega flutt af The Metros. Virkilega flott útgáfa – frábær bassalína – eitt af þeim betri á plötunni.

Dancing in the street. Upphaflega flutt af Martha Reeves and The Vandellas. Gefið út í tengslum við Live-Aid tónleikana sem haldnir voru á sama tíma, sumarið 1985, í London og Philadelphiu. Það hefði gjarnan mátt velja betra lag en þó var það þess virði að heyra í David Bowie og Mick Jagger saman. Lagið fór beint á toppinn í Bretlandi.

Loving the Alien (Tonight). Virkilega gott lag þar sem kjarkur og þor fara saman og þá er myndbandið ansi hreint skemmtilegt og hálf klikkað. Lagið náði 19. sætinu í Bretlandi en hefði átt miklu meira skilið.

Tonight (Tonight). Annað lag eftir Bowie og Iggy Pop, upphaflega frá árinu 1977, en hér er það Tina Turner sem aðstoðar Bowie en frekar lítið fer þó fyrir kraftmikilli rödd hennar. Lagið er grípandi og í ágætum Reaggie-stíl en náði engum vinsældum, sem kom mönnum á óvart á þessum tíma.

Blue Jean (Tonight). Grípandi og langkraftmesta lag plötunnar og minnir að nokkru leyti á Ziggy-tímabilið. Náði 6. sætinu á vinsældalistanum í Bretlandi.

This is not America. Úr kvikmyndinni The Falcon And The Snowman frá 1984 þar sem Sean Penn og Timothy Hutton fóru með aðalhlutverkin. Gítarleikarinn Pat Metheny og hljómsveit hans sáu um undirleikinn og lagið er lagleg melódía með döprum undirtón sem speglar afdrif aðalpersóna kvikmyndarinnar ágætlega. Náði 14. sætinu í Bretlandi snemma árs 1985 og varð ein söluhæsta smáskífa Bowies í Þýskalandi. Var aukalag á Tonight þegar sú skífa var enduútgefinn árið 1995.

Absolute Beginners (Er að finna á sömu endurútgáfu og This is not America.) Úr samnefndri kvikmynd eftir Julien Temple frá árinu 1986. Hér er Bowie mættur í fínu formi og með hreint frábært lag enda rétt missti það að fyrsta sætinu í Bretlandi. Saxafónsleikurinn í laginu er sérstaklega flottur, gerist varla betri, algjör lungnasprengja, en um hann sá Don Weller.

When The Wind Blows (Aukalag á endurútgáfunni á Never Let Me Down frá 1995). Samið fyrir samnefnda teiknimynd Raymonds Briggs frá árinu 1986. Þetta er gott dæmi um það áhugaleysi sem var á tónlist Bowies á þessum tíma því lagið komst einungis í 44. sætið á breska vinsældalistanum þrátt fyrir að vera eitt hans besta lag í langan tíma.

Time will crawl (Never Let Me Down). Besta lag þessarar plötu, grípandi popp og þá er textinn skemmtilegur en lagið náði ekki nema 33. sætinu í Bretlandi.

Glass Spider (Never Let Me Down). Leiftur frá áttunda áratugnum og freudískur texti um samband móður og barns; glæður hjá kappanum.

Texti: Svanur Már Snorrason

(Grein þessi birtist talsvert stytt í Lesbók Morgunblaðsins þann 30. júlí árið 2005. Hér er greinin óstytt)

Country Sad Ballad Man / Strange News From Another Star

2010-11-11T19:56:00.000Z

Club Tropicana

2010-11-05T22:01:00.004Z

Langar að blogga en get það ekki, en auðvitað get ég það líkt og skúffuskáldið getur gefið út skáldsögu eða smásagnasafn eða ljóðabók. En samt er eitthvað sem stoppar mig en það er ekki Þórður Kakali - hann tel ég mestan stjórnanda eða leiðtoga sem við Íslendingar höfum átt, og enginn nema Jón Gnarr sem gæti átt möguleika í hann. Hins vegar vildi Jón komast til valda en Þórður ekki, en það þarf ekki að segja allt. Best er auðvitað að fá til valda fólk sem raunverulega vill ekki komast til valda, samanber Þórð. En Jón Gnarr vildi komast til valda og lái ég honum það ekki - ástandið var að mörgu leyti verra en á Sturlungaöld - um það sá Sjálfstæðisflokkurinn með dyggri aðstoð Framsóknarflokksins. Hryllingur. En framundan eru betri tímar með Jón Gnarr. Svo kemur eitthvað svipað afl og Besti flokkurinn í kosningunum þegar Jóhanna fer frá völdum. Það er pottþétt.

Miami Vice IV

2010-10-17T20:28:00.000Z

Séð og Heyrt Móment 28

2010-10-07T21:01:00.003Z

ÓFLEYGUR FUGL – BRÉF!

Langaði að senda þér línu því ég hef stundum áhyggjur af þér. Geri það nú. Vona þú takir því vel.

Eftir því sem þú sekkur dýpra og dýpra niður í depurðina kemur þessi ró sem þú ert alltaf að leita eftir.

Hugsanirnar eru fallegar og viðkvæmar. Og þarna í depurðinni er ekki þann vonda óvin kvíðann að finna – þú getur þakkað fyrir það.

Depurðin er á jörðinni en leitast eftir því að lyfta þér upp frá henni en yfirgefa hana ekki.

Svo hlustar þú á tónana raða sér saman og mynda eina heild í verki þar sem Guð og djöfullinn vaska upp og brjóta saman þvott; eins og málverk á striga sem ætlað var að vera til.

Berst við tárin og leyfir jafnvel einu og einu að sleppa út. Ferð hrærður á flug og starir óhræddur inn í eigin huga og tekst á við skuggann af sama krafti og þú virkjar gleðina og sköpunina; hræddur og kjarkaður.

Þessi barátta mun alltaf eiga sér stað á meðan þú dregur andann og hefur áhuga á lífinu og skilur að það er til þess eins að vera til.

Þegar þú svo fangar einfaldleikann og fagnar honum ertu búinn að sættast við dapurleikann og skilja að af rótum hans vex sú orka sem framkallar liti og hrifningu. Framkallar hvörfin sem þú veist ekkert af en værir lítið án, nema vængjalaust fiðrildi eða ófleygur fugl.

Sjáumst vonandi sem fyrst. Ég bið að heilsa.

Séð og Heyrt, 38. tbl. 2010

The return of the Thin White Duke The return of the Thin White Duke

2010-09-29T22:26:00.005Z

The return of the Thin White Duke

2010-09-29T21:43:00.002Z

throwing darts in lovers eyes

Who´s that girl?

2010-09-29T21:19:00.001Z

Séð og Heyrt Móment 27

2010-09-24T22:20:00.001Z

STELPAN MEÐ STÁLAUGUN!

Ég finn hana leysast upp. Get ekki beðið þangað til hún fer og lætur mig í friði um leið og hún heltekur mig.

Stelpan með stálaugun og sál ísbjarnarins segir mér að eitt sinn hafi hún hlustað á See Emily Play þrjátíu sinnum í röð og hvað það sé gott að fá sér í glas á virkum degi á tóman maga.

Vil ekki standa upp en er hvattur til þess af rauðhærðum skrifstofumanni sem lítur út fyrir að þrá rækjusamloku og litla kók í gleri. Lesblindur pappírsdrengur sest við hliðina á okkur og talar um útskúfun og gaddavírsgirðingar, íklæddur fjólubláum ruslapoka og hefur límt sígarettupakka á hnakkann á sér. Ég spyr hann hvort hann fái ekki höfuðverk af líminu en hann segir það valda sér vellíðan. Hann verði þó að hætta að reykja því hann sé orðinn svo andfúll.

Mamma hans kemur í þessum töluðum orðum á fleygiferð, enda á norskum gönguskíðum sem framkalla hljóð sem minnir á hugarheim Syd Barrett og fjórfaldan hugsunarháttinn sem nýlega var samþykktur í borgarráði með öllum greiddum atkvæðum.

Mamman spyr okkur hvort við viljum ekki nýbakaðar lummur og ískalda mjólk. Við hrópum: Já, takk!

Göngum svo áleiðis upp veginn til Laugabakka og ég er þakklátur fyrir að hún hafi náð fullri virkni og gefi mér allt sem hún á nema rauðu kápuna og gráu dragtina en forsetinn var búinn að fara fram á að fá þetta gefins á meðan hann dansaði frá sér allt vit í takt við hugmyndaflug stelpunnar með stálaugun og sál ísbjarnarins.

Hún segir mér að halda kjafti og að hún heiti Helga.

Séð og Heyrt, 38. tbl. 2010

LITLA MÚS

2010-09-21T16:29:00.001Z

Mynd / Elísa

KISA

2010-09-21T16:25:00.001Z

Mynd / Elísa

Miami Vice III

2010-09-21T12:23:00.001Z

Miami Vice II

2010-09-14T22:57:00.002Z

Miami Vice

2010-09-08T20:38:00.002Z

Ítalía/Spánn

2010-09-07T21:13:00.001Z

Séð og Heyrt Móment 26

2010-09-03T22:02:00.004Z

SO NICE!

Á sjóðheitum sumardegi sit ég úti á svölum og baða mig í sólinni og les viðtal eftir sjálfan mig.

Innan úr stofunni berast fallegir og tregafullir tónar. Tomasz Stanko Quintet spilar So
Nice og um mig fer sæluhrollur.

Stuttu síðar sé ég mig tilneyddan vegna þorsta að standa upp og fá mér að drekka.
Þamba vatnið en hugsa hversu betur það færi stemningunni að fá sér gin og tónik.

Sest niður aftur, en þá er lagið á enda. Fer því aftur inn í stofu og spila það á ný.

Framkalla minningar sem ég kannast ekkert við og sakna þeirra sem ég man ekki eftir.

Það breytist ýmislegt.

Tregafullur blásturinn í laginu og heitri golunni fær mig til að halla höfðinu
skáhallt upp að hvítum veggnum á svölunum, loka augunum og leyfa hitanum að gera upp
gamlar sakir.

Fáir skýjahnoðrar sjáanlegir en ég veifa þeim glaðlega og velti því fyrir mér
hvernig það væri að fljúga um á skýi. Pæli í því hversu mörg hestöfl skýin
eru og hvort þau séu beinskipt eða sjálfskipt.

Hugsanirnar eru rofnar af háværu mótorhjóli sem geysist alltof hratt út götuna og
tekst síðan á loft við enda hennar og þá hlær ökumaðurinn hátt og glaðlega
líkt og hann hafi verið að losna úr fjötrum.

Ég hristi hausinn, læt braka í hálsinum og spyr sjálfan mig hvort eitthvað geti
verið áþreifanlegra en þessi stund.

So Nice.

Séð og Heyrt, 34 tbl. 2010

s

2010-08-28T23:20:00.002Z

á morgun læt ég mig dreyma um ríkidæmi en þangað til læt ég mér nægja að dreyma um frið

LAGÐI UPP Í ÆVINTÝRAFÖR!

2010-08-19T21:33:00.006Z

Húsgagnaeigandinn Flísa-Gummi (28):

LAGÐI UPP Í ÆVINTÝRAFÖR!

Í lófa lagið!

Flísa-Gumma hafði frá barnæsku dreymt um að gerast ferðalangur. Nýverið lét hann drauminn rætast.

GAMAN:
"Þetta var skemmtilegt ferðalag."

Upplifun! "Ég var búinn að ganga lengi með þann draum í maganum að gerast ferðalangur, og þegar ég var að verða tuttugu og átta ára gamall ákvað ég að gefa sjálfum mér ferðalag í afmælisgjöf," segir Flísa-Gummi sem hafði fram að því aldrei komið út fyrir heimabæ sinn, Hjálmstorg.

"Það segir í raun allt sem segja þarf," segir Flísa-Gummi og fær sér væna slummu af íslensku neftóbaki og rekur hressilega við:

"Þetta er bara smá sunnanvindur, þú lætur þér ekkert bregða við hann."

En hvert skyldi Flísa-Gummi hafa farið?

"Fyrst, á fimmtudeginum, fór ég til höfuðborgarinnar, í sollinn þar. Svo lá leið til Danmerkur, Kaupmannahafnar, sem er bara risastór sollur. En þaðan lá leið til Potsdam í Þýskalandi, en þar skoðaði ég stríðsminjasafn, og það var alveg frábært. Ég var svo kominn heim í heiðardalinn á mánudagskvöldið - úrvinda af þreytu en hlaðinn reynslu og afar ánægður með upplifunina af mínu fyrsta alvöru ferðalagi."

TEXTI: BS
MYND: JUSTIN

ÉG ER KALLAÐUR HERRA RUGLAÐUR!

2010-08-03T20:17:00.004Z

Gunnar Tító Larsen (49):

ÉG ER KALLAÐUR HERRA RUGLAÐUR!

Gunnar heldur úti vinsælli bloggsíðu þar sem stendur ekki steinn yfir steini. Segir sig náskyldan Tító.

LYKLABORÐ OG SNJÓR:
"Elska þetta bæði."

Snar! "Ég er ekki frá Júgóslavíu," segir Gunnar og brosir og teygir sig í lakkrískonfektið sem blaðamaður færði honum að gjöf.

Eftir að hafa japlað góða stund á tveimur marsipanstykkjum biður hann um vatnsglas:

"Áttu kólesteról?" spyr hann um leið og vatnið er komið á borðið.

"Nei, annars, slepptu því bara. Stefnan er að gefa út skáldsögu um jólin og með hverju eintaki á að fylgja frír eplakassi."

Gunnar vill lítið ræða um innihald skáldsögunnar en segir nafnið ekkert leyndarmál.

"Hún mun heita Handáburður."

En af hverju mun fylgja eplakassi?

"Af því bara. En þó hefur mér alltaf fundist lyktin af eplum góð og lögun þeirra minnir mig á Empire State bygginguna. Og annað sem ég er hrifinn af, flauel og vísnatónlist - saman. Að vera flauelsklæddur og hlusta á vísnatónlist, helst norræna, er draumi líkast."

Gunnar frussar á blaðamann og hlær eins og vitfirringur.

"Ég raka mig alltaf á mánudögum og versla bara í Samkaup. Tralalalala."

TEXTI: MANUEL NORIEGA
MYND: LÍTILL JÚGÓSLAVI

Persónuleikadýpt

2010-07-30T22:56:00.000Z

það hefur farið þannig fyrir fjölda fólks að þú vilt ekkert af því vita

hækkar bara í græjunum og pælir bara í hlutum sem skipta máli

hamast á þrekhjólinu svo enginn heyri að þú sért ekki að hugsa neitt

horfir á sjálfan þig í speglinum og líður vel í nokkur andartök

svo tekur tómleikinn við

veist að nú er allt í lagi